Lekcje w oparciu o nagrodzone scenariusze „Świat bez granic?”
Karel Čapek
Przeprowadzenie lekcji w oparciu o nagrodzone scenariusze „Świat bez granic?” stanowiło praktyczny wymiar i weryfikację wyników konkursu. Autorzy nagrodzonych prac odbyli szkolenie w Willi Decjusza w Krakowie, podczas którego omówiono szczegóły dotyczące prowadzenia lekcji według scenariuszy pod kątem realizacji celów projektu „Nasza Europa”.
Lekcje prowadzone były w 15 gimnazjach na terenie województw: małopolskiego, podkarpackiego i dolnośląskiego w terminie od 28 marca do 14 kwietnia 2008 roku. Laureaci konkursu – studenci oraz nauczyciele – zostali połączeni w grupy 2-osobowe i zatrudnieni na umowę-zlecenie jako realizatorzy swoich scenariuszy. W każdej szkole odbyły się zajęcia w wymiarze 4 godziny i każdorazowo wzięło w nich udział średnio 25 osób. Po zakończeniu lekcji uczniowie oceniali przeprowadzone zajęcia, zwracając uwagę na ich walory poznawcze.
Działania
- W dniu 7 marca 2008 w Willi Decjusza odbyło się spotkanie podczas którego laureaci konkursu na scenariusz lekcji „Świat bez granic?” otrzymali dyplomy a nagrodzone scenariusze zostały omówione z uczestnikami pod kątem celów projektu oraz metodologicznej i logistycznej realizacji zajęć w szkołach.
- W dniach 28 marca-14 kwietnia 2008 w 15 szkołach biorących udział w projekcie odbyły się lekcje wg nagrodzonych scenariuszy lekcji.
Zespół I: Przedstawiciel zespołu projektowego: Dominika Kasprowicz
Prowadzący, tematy zajęć: Małgorzata Smółka - „Świat bez granic?”, Dorota Żaba - „Współczesna różnorodność kulturowa, czyli czy Europie grozi los Wieży Babel?”
Metody, pomoce dydaktyczne: Praca w grupach, dyskusja, prezentacja multimedialna, materiały informacyjne
Termin: 28 marca 2008
Podsumowanie:
Gimnazjaliści z zainteresowaniem uczestniczyli w zajęciach dotyczących konfliktów we współczesnym świecie i sposobów ich rozwiązywania oraz tolerancji i praw człowieka. Podczas ożywionej dyskusji poruszono szereg zagadnień głęboko wnikających w istotę poruszanych problemów.
Gimnazjum nr 4, Limanowa
Gimnazjaliści, w tym uczniowie reprezentujący mniejszość romską, z zainteresowaniem angażowali się w zajęcia, które dotyczyły konfliktów we współczesnym świecie i sposobów ich rozwiązywania oraz tolerancji i praw człowieka.
Gimnazjum nr 2, Nowy Sącz
Uczniowie nastawieni byli sceptycznie zarówno do tematu lekcji dotyczącego konfliktów we współczesnym świecie i sposobów ich rozwiązywania, jak i tolerancji oraz praw człowieka. Uczniowie nie przejawiali chęci współpracy, w dyskusji widoczna była postawa roszczeniowa i brak dyscypliny ze strony uczniów.
Zespół II Przedstawiciel zespołu projektowego: Igor Kalina
Prowadzący i tematy zajeć: Małgorzata Wojnarowska -„Powstawanie stereotypów i uprzedzeń”, Mateusz Ziomber - „Świat bez granic? Rasizm, ksenofobia a ochrona praw człowieka”
Metody i pomoce dydaktyczne: Ćwiczenia w grupach, gry sytuacyjne, materiały informacyjne
Termin: 4 kwietnia 2008
Podsumowanie:
Uczniowie wykazywali wysoki poziom zaangażowania, uczestniczyli w zajęciach w sposób aktywny i spontaniczny, zachowując jednocześnie wysoki poziom kultury osobistej. Stymulująco na uczniów wpływały szczególnie zajęcia w grupach oraz ćwiczenia, w ramach których mogli przedstawić na forum swoje osobiste opinie. Gimnazjaliści podkreślali, że problem ksenofobii, rasizmu i braku tolerancji dotyczy ich środowiska i wymaga podejmowania środków mających na celu wyeliminowanie powyższych zjawisk. Młodzież bardzo trafnie potrafiła odnieść poruszane kwestie do lokalnej historii, w której pojawiały się konflikty wynikające z bliskości granicy polsko-słowackiej.
Gimnazjum nr 5, Nowy Targ
Gimnazjaliści wykazali duże zainteresowanie problematyką powstawania stereotypów oraz zwracali uwagę na niebezpieczeństwo, jakim jest kształtowanie opinii w oparciu o stereotypowe wizerunki. Często pojawiały się sugestie dotyczące konieczności edukacji młodych ludzi w zakresie poruszanych zagadnień, szczególnie w rejonach, gdzie obok siebie żyją społeczności o różnym pochodzeniu etnicznym i narodowościowym. Podczas jednej z lekcji uczniowie bardzo intensywnie zaangażowali się w „odgrywanie” stereotypowych wizerunków różnych nacji, jednocześnie podkreślając, że tego typu nieszablonowe metody nauczania bardzo pozytywnie ożywiają przebieg zajęć, pozwalając lepiej zrozumieć istotę omawianych zagadnień.
Gimnazjum, Maruszyna Dolna
Uczniowie aktywnie włączyli się w przebieg zajęć. Największy entuzjazm i zaangażowanie gimnazjaliści wykazali podczas ćwiczeń odnoszących się do problemów dotyczących mniejszości romskiej, której przedstawiciele stanowili liczną grupę wśród uczestników. Uczniowie z Maruszyny Dolnej reprezentowali ponadto najwyższy poziom dyscypliny i kultury spośród wszystkich szkół. Skutecznym sposobem zainteresowania uczniów poruszanymi problemami było poszukiwanie w codziennym życiu uczniów odniesień do podejmowanych zagadnień.
Zespół III Przedstawiciel zespołu projektowego: Dominika Kasprowicz
Prowadzący, tematy zajęć: Anna Taczanowska - „Świat bez granic? Kapitał ludzki – przyczyny, możliwości i skutki migracji”, Andrzej Mizera - „Igrzyska? Nie dla Tybetu”
Metody, pomoce dydaktyczne: Dyskusja, pogadanka, pisanie listu w obronie tybetańskich więźniów, multimedia (prezentacja powerpoint, film przedstawiający łamanie praw człowieka), materiały informacyjne
Termin: 4 kwietnia, 7 kwietnia, 9 kwietnia 2008
Podsumowanie:
Gimnazjaliści z chęcią angażowali się w zajęcia, których tematem były prawa człowieka na przykładzie współczesnego Tybetu oraz migracja ludności we współczesnej Europie. Żywa dyskusja na temat bieżących wydarzeń w relacjach chińsko-tybetańskich została zakończona napisaniem przez każdego z uczniów listu w obronie tybetańskich więźniów – listy zostały przekazane przez nauczyciela do ambasady Chin.
Gimnazjum nr 7, Tarnów
Uczniowie z dużym zainteresowaniem uczestniczyli w zajęciach. Dzięki prezentacjom multimedialnym nauczyciele prowadzący lekcje nawiązali dobry kontakt z gimnazjalistami. Dodatkowo zastosowane pomoce dydaktyczne w widoczny sposób ułatwiły przyswajanie podstawowych pojęć przez uczniów.
Gimnazjum, Pogórska Wola
W trakcie zajęć można było zaobserwować słabe zaangażowanie uczniów w zajęcia oraz niski poziom ich wiedzy. Prowadzący zajęcia podjęli próbę dyskusji na temat bieżących wydarzeń w relacjach chińsko-tybetańskich oraz sytuacji Polaków wyjeżdżających za granicę w poszukiwaniu pracy.
Zespół IV Przedstawiciel zespołu projektowego: Igor Kalina
Prowadzący, tematy zajęć: Jolanta Trzebniak - „Problem uchodźców w Polsce”, Anna Tylek - „Świat bez granic?
Metody, pomoce dydaktyczne: Prezentacja multimedialna, dyskusja, materiały informacyjne
Termin: 9 kwietnia 2008
Podsumowanie:
Prezentacja multimedialna skutecznie przyciągnęła uwagę uczniów i przyczyniła się do przeprowadzenia ożywionej dyskusji na temat emigracji i tolerancji wobec mniejszości etnicznych i narodowych w Polsce. Gimnazjaliści reprezentowali wysoki poziom wiedzy na temat kultury i społeczeństwa, dzięki czemu podczas zajęć poruszono szereg zagadnień głęboko wnikających w istotę poruszanych problemów.
Gimnazjum nr 16, Wrocław
Uczniowie podjęli żywą dyskusję z prowadzącymi. Szczególne zainteresowanie wywołał problem uchodźców we współczesnej Polsce. Gimnazjaliści wykazali wysoki stopień zaangażowania, cechowało ich także empatyczne podejście do trudnych kwestii przedstawianych podczas lekcji. Wiele osób sygnalizowało konieczność szerszego nagłaśniania problemów uchodźców w celu poprawienia ich sytuacji oraz skuteczniejszego informowania o możliwościach bezpośredniej pomocy uchodźcom przez indywidualne osoby (w tym również przez młodzież).
Gimnazjum nr 14, Wrocław
Zajęcia miały interesujący przebieg, ponieważ kilkoro uczniów reprezentowało postawę nietolerancyjną – spowodowało to gorącą dyskusję, gdzie rzeczowe argumenty spotkały się z poglądami opartymi na uprzedzeniach i stereotypach. Umiejętna moderacja prowadzącego pozwoliła pokazać źródła i przyczyny uprzedzeń oraz otworzyła perspektywę do zmiany podejścia do zagadnienia mniejszości wśród części uczniów. Często pojawiały się głosy mówiące o potrzebie intensywniejszej promocji i edukacji na temat tolerancji i wielokulturowości.
Zespół V Przedstawiciel zespołu projektowego: Igor Kalina
Prowadząc, tematy zajęć: Alicja Piegdoń - „Migracje jako efekt rodzących się konfliktów”, Kinga Majchrzak - „Dlaczego wybieramy inny kraj? Polonia. Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce”
Metody, pomoce dydaktyczne: Dyskusja, ćwiczenia, zajęcia grupowe, prezentacja multimedialna, materiały informacyjne
Termin: 11 kwietnia, 14 kwietnia 2008
Podsumowanie:
Początkową nieśmiałość uczniów udało się dość szybko przełamać poprzez zaangażowanie ich w ćwiczenia oraz prowokowanie do komentarzy dotyczących prezentacji multimedialnej. Szczególnie żywo przyjęty został temat emigracji. Jak się później okazało, w rodzinach wielu uczniów z Uścia miały miejsce przypadki emigracji, co pozwoliło oprzeć dyskusję na osobistych doświadczeniach części gimnazjalistów. Podczas przeprowadzonych pod koniec lekcji podsumowań uczniowie byli w stanie przytoczyć zdecydowaną większość informacji z lekcji, co pozwala wysnuć wniosek o wysokim poziomie zaangażowania i skupienia uczniów podczas całych zajęć.
Gimnazjum nr 5, Gorlice
Wśród uczniów szczególnym zainteresowaniem cieszyły się kwestie dotyczące mniejszości. Dużą aktywność w dyskusjach i ćwiczeniach poświęconych temu zagadnieniu wykazywali młodzi przedstawiciele mniejszości łemkowskiej. Uwagę osób prowadzących zajęcia zwrócił całkowity brak napięć pomiędzy przedstawicielami mniejszości łemkowskiej i polską większością – uczniowie z wyraźną swobodą i dojrzałością mówili o zagadnieniach mniejszości, sprawiając wrażenie, że nie jest to pierwszy ich kontakt z poruszanym tematem.
Gimnazjum, Jasienica Rosielna
Uczniowie prezentowali zaskakująco wysoki poziom wiedzy o przyczynach i charakterze migracji oraz jej uwarunkowaniach społeczno-geograficznych, umożliwiając osadzenie lekcji w szerszym kontekście. Młodzież bardzo aktywnie uczestniczyła w zajęciach grupowych (na uwagę zasługuje fakt, że w większości przypadków uczniowie bardzo pozytywnie reagowali na taką formę prowadzenia zajęć). Okazało się, że znaczna część uczniów osobiście zetknęła się z zagadnieniem migracji, co zaowocowało interesującą dyskusją, podczas której omówiono problemy wynikające z rozpoczynania życia w obcym kraju.
Wnioski
Zaangażowanie uczniów w prowadzone zajęcia świadczy o dużym zainteresowaniu poruszanymi tematami oraz koniecznością szerszego i częstszego podejmowania zagadnień odnoszących się do pojęć tolerancji i wielokulturowości.
Elementami, które sprzyjały aktywizacji uczniów oraz gwarantowały dynamiczny przebieg lekcji były zastosowane techniki multimedialne, gry sytuacyjne i elementy dyskusji oraz prowadzenie części zajęć w niewielkich grupach, co wpłynęło na duże zaangażowanie uczniów wykraczające poza standardowy przebieg lekcji.
Gimnazjaliści z dużą uwagą wysłuchiwali wykładów i prezentacji, chętnie uczestniczyli w dyskusjach. Spotkania były okazją do pozyskania uwagi słuchaczy, skłonienia ich do refleksji, a także do doskonalenia umiejętności dyskusji, wystąpień publicznych oraz przekazania wiedzy. Podczas warsztatów aranżowane były sytuacje umożliwiające młodym ludziom samodzielną analizę faktów i ocenę zdarzeń.
Wszyscy uczestnicy lekcji oraz opiekujący się nimi nauczyciele otrzymali zestawy materiałów dydaktycznych oraz publikacje i drobne gadżety reklamowe pozyskane z Urzędu Komitetu Integracji Europejskiej. Komplety materiałów szkoleniowych zostały przekazane również do bibliotek szkolnych dla każdej szkoły.
Ewaluacja przeprowadzonych lekcji w gimnazjach województw: małopolskiego, podkarpackiego i dolnośląskiego w marcu i kwietniu 2008 roku
Opracowała: Dominika Kasprowicz
Ewaluacja była jednym z najistotniejszych elementów projektu polegającego na realizacji lekcji według scenariuszy nagrodzonych w ramach konkursu „Świat bez granic?” Ewaluacja została przeprowadzona w marcu i kwietniu 2008 roku wśród ok. 700 uczniów biorących udział w zajęciach w Gimnazjum nr 1 w Limanowej, Gimnazjum nr 4 w Limanowej, Gimnazjum nr 2 w Nowym Sączu, Gimnazjum nr 4 w Tarnowie, Gimnazjum nr 7 w Tarnowie, Gimnazjum w Pogórskiej Woli, Gimnazjum w Maruszynie, Gimnazjum nr 1 w Krempachach, Gimnazjum nr 2 w Nowym Targu, Gimnazjum w Uściu Gorlickim, Gimnazjum nr 5 w Gorlicach oraz trzech gimnazjach wrocławskich: Gimnazjum „Arka”, Gimnazjum nr 16 i Gimnazjum nr 14.
Podmiot badań został wybrany w toku konceptualizacji projektu: po pierwsze określono grupę docelową, czyli młodzież w wieku gimnazjalnym oraz szkoły, w których miały się odbywać lekcje. Poszczególne szkoły zostały wybrane ze względu na uczące się w nich grupy uczniów reprezentujących mniejszości etniczne: słowacką, łemkowską, romską i ukraińską.
W każdej ze szkół grupy młodzieży liczące ok. 25-30 osób uczestniczyły w dwóch lekcjach prowadzonych przez nauczycieli i studentów uczelni pedagogicznych według nagrodzonych w konkursie „Świat bez granic?” scenariuszy lekcji. Po zakończeniu lekcji anonimowo i dobrowolnie uczniowie wypełniali kwestionariusz ankiety.
Celem ewaluacji była ocena odbioru lekcji przez uczniów, zarówno w warstwie merytorycznej (pytania dotyczące przydatności informacji z lekcji w praktyce, sensowności prowadzenia podobnych warsztatów, nowych dla uczniów informacji) oraz w warstwie metodycznej (pytania o ocenę jasności przekazu, łatwość zapamiętania informacji, chęć udziału w podobnych projektach).
Kwestionariusz ankiety zawierał pytania zamknięte oraz otwarte i półotwarte, co miało umożliwić wyrażenie także własnej opinii uczniów.
Analizie zostało poddanych 406 wypełnionych przez uczniów kwestionariuszy ankiet. Większość z nich nie została uzupełniona w 100 procentach, dlatego dane procentowe podawane poniżej odnosić się będą do ogółu odpowiedzi udzielonych na konkretne pytanie (100 procent).
Na pytanie „Czy do tej pory brałaś/-łeś udział w podobnych lekcjach?” twierdząco odpowiedziało 85 osób, w tym na pytanie „gdzie dokładnie” najczęściej wskazywano szkołę (81 osób), gminny ośrodek kultury (2 osoby), rozmowę z rodzicami (2 osoby).
264 osoby – czyli ok. 75 procent uczniów, którzy odpowiedzieli na pytanie – twierdziły, że do tej pory nie brały udziału w podobnych lekcjach.
Na pytanie „Czego dowiedziałaś/-łeś się na dzisiejszych lekcjach?” wielu uczniów odpowiadało podobnie. Najczęściej pojawiające się odpowiedzi to:
[na dzisiejszych lekcjach dowiedziałam/-łem się…]
że nie każdy naród jest taki sam, pomimo że przypisuje im się te same cechy,
nowych informacji o moim kraju,
że żeby kogoś ocenić, należy wcześniej go poznać,
w jakich dokumentach znaleźć można informacje o swoich prawach,
jakie jest prawdziwe znaczenie często używanych słów, takich jak tolerancja,
jak rozpoznać dyskryminację,
co znaczy empatia,
o innych religiach,
o historii uchodźców,
o procedurze przyznania polskiego obywatelstwa obcokrajowcom,
co oznacza słowo kultura,
że Polska stanie się krajem wielokulturowym,
jakie są konflikty między Polakami a innymi narodami,
o sposobach rozwiązywania konfliktów,
o wybitnych przedstawicielach mniejszości narodowych,
o sytuacji mniejszości w Polsce i Polonii na świecie,
że ważne dla mnie jest wykształcenie,
o sporach religijnych,
co to jest mniejszość narodowa,
o polityce Unii Europejskiej,
co to jest kapitał ludzki, emigracja i imigracja oraz jakie są ich dobre i złe strony
o dobrych stronach migracji,
o łamaniu praw człowieka w Tybecie.
Na pytanie „Czy uważasz, że lekcje na temat tolerancji i praw człowieka są potrzebne? Uzasadnij odpowiedź” 40 uczniów odpowiedziało negatywnie, nie uzasadniając swojej odpowiedzi. Pozytywnie odpowiedziało 255 uczniów, uzasadniając swoje odpowiedzi najczęściej według podanych wzorów:
[lekcje o tolerancji są potrzebne…]
bo ludzie są uprzedzeni w stosunku do innych, sami nie wiedząc do końca dlaczego,
ponieważ można je wykorzystać w praktyce,
ponieważ młodego człowieka, który poszukuje, dorośli powinni uczyć tolerancji,
bo pomogą nam podczas pobytu za granicą,
bo prawa człowieka są łamane również w szkołach i małych grupach,
bo nie wszyscy są tolerancyjni,
bo pozwalają ujawnić nietolerancję,
bo mamy w Polsce mniejszości narodowe,
bo lepiej poznajemy samych siebie,
bo osoby nietolerancyjne mogą zmienić swoje poglądy,
bo dowiadujemy się, jak żyją inni ludzie i doceniamy to, co mamy,
bo ludzie o tym zapominają,
bo uczymy się pomagać innym,
bo mówią o problemach społecznych,
bo nie wiemy, jakie mamy prawa,
bo będziemy mogli bronić swoich praw i godności,
bo zwracają uwagę, gdy ktoś postępuje źle,
bo dzięki temu żyje nam się lepiej,
bo temat jest ważny i dotyczy każdego z nas,
bo uczymy się nowych rzeczy.
346 uczniów chciałoby ponownie wziąć udział w podobnych zajęciach, a 42 uczniów – czyli ok. 10 procent z tych, którzy udzielili odpowiedzi na to pytanie – nie miało takiego zamiaru (najczęściej były to osoby, które zaznaczały, że informacje te są im już znane).
Pytania dotyczące sposobu prowadzania lekcji, jasności przekazu informacji i łatwości ich zapamiętania oraz możliwości wykorzystania informacji w praktyce miały charakter zamknięty. Uczniowie każdy z tych elementów mogli ocenić w skali 1 do 5 punktów odpowiadającej szkolnej skali ocen od niedostatecznej do bardzo dobrej.
Średnie oceny dla poszczególnych elementów kształtowały się następująco:
- Łatwość zrozumienia przedstawianego materiału: 4,2
- Czy wiedza z lekcji przyda się „w praktyce”: 4,2
- Przeważały oceny dobre i bardzo dobre.
Wnioski
Kwestionariusz ankiety wypełniony został przez reprezentatywną, ponad 60-procentową grupę uczniów biorących udział w lekcjach i przyniósł szereg istotnych z punktu widzenia celów projektu informacji.
75 procent uczniów biorących udział w lekcjach deklarowało, że są to ich pierwsze lekcje o podobnej tematyce. Wniosek wynikający z tej odpowiedzi jest jednak niejednoznaczny, ponieważ pozostałe 25 procent uczniów jako źródło podobnych informacji wskazało najczęściej szkołę (zarówno podstawową, jak i obecną – gimnazjum). Można przypuszczać, że pomimo iż treści dotyczące praw człowieka, sytuacji mniejszości narodowych czy migracji i konfliktów współczesnego świata były przedstawiane w ramach programu nauczania wszystkim pytanym uczniom, tylko 25 procent z nich je zapamiętało.
Pytanie dotyczące zawartości merytorycznej lekcji potwierdziło realizację celów projektu, co widoczne jest w wypowiedziach uczniów przytoczonych powyżej. Najbardziej wyraziste odpowiedzi dotyczyły lekcji poświęconych:
- prawom człowieka oraz dokumentom, w których można znaleźć zapisy o nich (M. Ziomber),
- rozwiązywaniu konfliktów oraz sytuacji mniejszości narodowych – metafora „okularów kulturowych” (A. Tylek).
Wypowiedzi na temat zawartości tych lekcji wskazywały na duże zaangażowanie uczniów. 40 z 295 uczniów za niepotrzebne uznało lekcje o podobnej tematyce, nie uzasadniając swoich wypowiedzi. Jednocześnie, co istotne, najczęściej zgłaszali chęć wzięcia udziału w podobnych zajęciach i średnio lub dobrze oceniali sposób prowadzenia zajęć oraz możliwość wykorzystania informacji w praktyce. Pytania kontrolne zastosowane w kwestionariuszu wskazały więc na niejednoznaczność tego przekonania.
Pozostali uznali lekcje za potrzebne, uzasadniając swoją odpowiedź (przykłady powyżej) koniecznością poszerzania wiedzy, chęcią poprawy stosunków społecznych ogólnie i w grupie rówieśniczej oraz sytuacją Polski jako kraju zamieszkiwanego przez mniejszości narodowe. Większość z uczniów chciałaby wziąć udział w podobnych zajęciach, co potwierdza dobrą ocenę sposobu prowadzenia zajęć (w większości przy użyciu prezentacji powerpoint, aktywizujących metod dydaktycznych, nagrań, dodatkowych materiałów). Dodatkowym elementem uatrakcyjniającym spotkania były drobne upominki i materiały informacyjne dotyczące Unii Europejskiej i praw człowieka, które generalnie cieszyły się zainteresowaniem.
Dobrze oceniona została również możliwość zrozumienia przedstawionych informacji, a także ich przydatność w życiu codziennym.
Wypowiedzi zawarte w ankietach w większości cechowała niestaranność i schematyczność odpowiedzi, większość z ankiet nie zostało wypełnionych w 100 procentach. Jednocześnie jednak ocena zebranego materiału pozwala pozytywnie ocenić dobór grupy i odbiór lekcji przez liczną i wymagającą pod względem wychowawczym grupę gimnazjalnej młodzieży.
