Nagrodzone Scenariusze lekcji w konkursie „Świat bez granic?”

Kinga Majchrzak – „Dlaczego wybieramy inny kraj? Polonia. Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce”

Andrzej Mizera – „Igrzyska? Nie dla Tybetu”

Alicja Piegdoń – „Migracje jako efekt rodzących się konfliktów”

Małgorzata Smółka – „Świat bez granic?”

Anna Taczanowska – „Świat bez granic? Kapitał ludzki – przyczyny, możliwości i skutki migracji”

Jolanta Trzebniak – „Problem uchodźców w Polsce”

Anna Tylek – „Świat bez granic?”

Małgorzata Wojnarowska – „Powstawanie stereotypów i uprzedzeń”

Mateusz Ziomber – „Świat bez granic? Rasizm, ksenofobia a ochrona praw człowieka”,

Dorota Żaba – „Współczesna różnorodność kulturowa, czyli czy Europie grozi los Wieży Babel?”.

Anna Branas, Barbara Koszyk - Europa bez granic – moja postawa w wielokulturowym społeczeństwie

Edyta Franczak - Świat bez granic? Problemy przekraczania barier wielokulturowych

Dlaczego wybieramy inny kraj? Polonia. Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce

Autor scenariusza: Kinga Majchrzak, studentka Instytutu Politologii Akademii Pedagogicznej w Krakowie

Cele:
Uczeń wie:
- co oznacza migracja, emigracja, imigracja, Polonia, mniejszość narodowa i mniejszość etniczna.
Uczeń potrafi:
- wskazać miejsca, gdzie przebywa największa liczba Polonii,
- wymienić i opisać mniejszości narodowe i etniczne w Polsce.
Uczeń rozumie:
- złożoność motywów kierujących decyzją o migracji,
- różnicę między mniejszością narodową a mniejszością etniczną,
- różnorodność kulturową mieszkańców Polski.

Metody:
Pogadanka – planowo i celowo wyprowadzona rozmowa nauczyciela z uczniami, prowadząca
do zrozumienia i uporządkowania nowo poznanych faktów;
Pokaz – wykorzystanie prezentacji multimedialnej;
Praca pod kierunkiem – analiza materiałów tekstowych dostarczonych przez nauczyciela;
Burza mózgów – tworzenie przez uczniów jak największej liczby pomysłów;

Środki dydaktyczne:
Tablica, mapa, prezentacja multimedialna, materiały tekstowe.

Tok lekcji:

Wskazówki metodyczne:

Igrzyska? Nie dla Tybetu

Autor scenariusza: Andrzej Mizera, nauczyciel Gimnazjum nr 4 w Tarnowie

Uzasadnienie: W tym roku w Pekinie odbędą się letnie igrzyska olimpijskie. Nie będzie to jednak czas, w którym zamilkną wszelkie spory. Hasłem „lepiej, wyżej, mocniej” nie będą pasjonować mieszkańców Tybetu. Oni marzą o spokoju i ciszy i sprawiedliwości. O tych „szczegółach” nie chcą pamiętać organizatorzy olimpiady. Czy zasadnie?

Cele kształcenia:
Wiadomości dotyczące:

Umiejętności pozwalające:

Postawy świadczące:

Metody i środki dydaktyczne:

Tok lekcji:

1. Na ławkach uczniowie mogą oglądać krajobrazy związane z Tybetem. Ponadto mogą zapoznać się z tytułami i nadtytułami artykułów prasowych poświęconych mieszkańcom tego regionu.
2. Uczniowie wymieniają swoje wiadomości dotyczące Tybetu.
3. Wyświetlany jest pięciominutowy film „Wolny Tybet”. Przedstawia historię i sytuację polityczno-społeczną jego mieszkańców.
4. Uczniowie zastanawiają się, które prawa są łamane w Tybecie. Ich refleksje zestawiane są z wybranymi fragmentami Powszechnej deklaracji praw człowieka.
5. Nauczyciel wyjaśnia uczniom krótką historię praw człowieka. Wyjaśnia, na jakie kategorie się dzielą. Wymienia kraje, gdzie obecnie są one łamane.
6. Uczniowie zapoznają się z fragmentem reportażu „Tybetańczycy” emitowanego w programie telewizyjnym Fakty TVN.
7. Podsumowaniem lekcji jest napisanie listu w obronie praw Tybetańczyków.

Wskazówki metodyczne:
Uczniowie mogą się przekonać, że nawet mieszkając w dalekim kraju, mogą aktywnie włączyć się w walkę o ochronę praw człowieka. Podczas zajęć przekazywana jest im wiedza dotycząca tolerancji, poszanowania innych kultur oraz obrony praw mniejszości.

Migracje jako efekt rodzących się konfliktów

Autor scenariusza: Alicja Piegdoń, nauczyciel Gimnazjum w Jasienicy Rosielnej

Cele: (opracowano je jako cele operacyjne)

Zastosowane metody i techniki:
Metoda plakatu, gra symulacyjna „domino”, drama pod nazwą „płaszcz eksperta”, analiza konfliktu metodą „prostokąta”, wykład, pogadanka, metoda kuli śniegowej, burza mózgów, praca w grupach.
Wyżej wymienione metody mają umożliwić najbardziej efektywne zapoznanie młodzieży z problemem migracji ludności oraz ich przyczynami. Uaktywniają uczniów, dzięki czemu młodzież łatwiej opanuje wiedzę i przewidziane w toku lekcji umiejętności. Aktywne metody zdobywania wiedzy są cenione przez uczniów i wypierają dawne metody podające.

Tok lekcji:

Zjawisko migracji ludności

Środki dydaktyczne:
Mapa indukcyjna i polityczna Eurazji, atlas geograficzny świata, słownik pojęć geograficznych, foliogramy, czasopismo „Wiem”, zestawienia m.in. domino geograficzne, podręcznik np. „Puls Ziemi 2”, Pismo Święte.

Wskazówki metodyczne:
Opracowany scenariusz może zostać zrealizowany zarówno na etapie szkoły gimnazjalnej jak i szkoły średniej. Jego elementy będą również zrozumiałe dla uczniów ostatniej klasy szkoły podstawowej. Układ scenariusza pozwala na jego podział i przeprowadzenie zajęć w ramach dwóch jednostek lekcyjnych. Konieczność „rozbicia” scenariusza na dwie lekcje może zależeć od poziomu wiedzy uczniów, ich zaangażowania w poprawne wykonanie poleceń nauczyciela, zainteresowania młodzieży omawianymi zagadnieniami.
Wartościowym elementem lekcji będzie odwoływanie się do jak najbardziej aktualnych informacji np. z prasy, Internetu z uwzględnieniem treści dotyczących w tym zakresie Polski.

Załącznik nr 1

Załącznik nr 2

Załącznik nr 3

*określenia da się pogrupować w cztery kategorie, czyli: konflikty religijne, człowiek-przyroda, związane z dostępem do bogactw naturalnych i źródeł żywności, między państwami bogatej północy i biednego południa.

Załącznik nr 4a

Załącznik nr 4b

Załącznik nr 5

ONZ i jego instytucje

Załącznik nr 6

Teksty wystąpień przedstawicieli niektórych agend ONZ

UNICEF (Fundusz Pomocy Dzieciom)

• Wyposażenie szpitali pediatrycznych
• Pomoc finansowa dzieciom w krajach rozwijających się
• Pomoc dzieciom w krajach głodujących

FAO (Organizacja do Spraw Wyżywienia i Rolnictwa)

• Udzielanie pomocy żywnościowej
• Dbałość o lepszą jakość żywności i jej rozdział
• Dbałość o poprawę warunków życia ludzi na wsi

UNHCR (Urząd Wysokiego Komisarza ONZ do Spraw Uchodźców)

• Stara się zapewnić dach nad głową, ochronę i wyżywienie milionom uchodźców
• Pomoc finansowa dzieciom w krajach rozwijających się
• Pomoc dzieciom w krajach głodujących

UNESCO (Organizacja do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury)

• Wspieranie rozwoju oświaty i kultury opierając się na zasadzie równości w dostępie do nich
• Podejmowanie akcji w zakresie ochrony i ratowania zabytków
• Tworzenie Światowej Listy Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego

Autor scenariusza: Małgorzata Smółka, studentka Instytutu Biologii Akademii Pedagogicznej w Krakowie

Grupa docelowa: uczniowie szkół gimnazjalnych

Cele kształcenia:
Wiadomości:

Umiejętności:

Postawy:

Metody i techniki nauczania:

Uzasadnienie wyboru:
Zróżnicowanie metod i technik nauczania stosowanych podczas jednostki lekcyjnej pozwala uczniom na aktywne uczestnictwo w zajęciach. Praca z tekstem i elementy wykładu posłużyły mi do bezpośredniego zaznajomienia uczniów z treścią wiadomości, które chciałam im przekazać; metoda gier dydaktycznych jest według mnie idealnym sposobem na podniesienie aktywności uczniów i wyzwolenia w nich twórczego i kreatywnego działania; pogadanka i elementy dyskusji pozwalają natomiast na doskonalenie umiejętności wypowiadania się, pozwalają spojrzeć na daną sprawę z wielu perspektyw, uczą szacunku do siebie i umiejętności wzajemnego słuchania się.

Strategie nauczania:
Problemowa, operacyjna, asocjacyjna

Forma organizacji:
Zespołowa, grupowa, indywidualna

Środki dydaktyczne:
Plakat z wydrukowanym hasłem: „Świat bez granic?”; prezentacja przygotowana w programie PowerPoint opisująca historię i okoliczności powstania Powszechnej deklaracji praw człowieka oraz jej główne założenia; przygotowane dla każdego ucznia ksero z tekstem w/w Deklaracji (załącznik nr 2); gumka biurowa, flamastry, duży arkusz papieru (wymiary ok. 2m×1m), instrukcja z treścią polecenia do zadania (załącznik nr 1), wstążka (ok. 15m); tekst źródłowy na temat sytuacji mniejszości narodowych w Polsce (przygotowany dla wszystkich uczniów) oraz karta pracy do tekstu (przygotowana dla wszystkich uczniów).

Wskazówki metodyczne:

Tok lekcji:

Sprawy organizacyjne
Nauczyciel wita się z uczniami i informuje ich, że dzisiejsza lekcja będzie się różniła nieco w swej treści i przebiegu od typowych lekcji przedmiotowych. Prosi uczniów o aktywne uczestnictwo i zachęca do wyrażania własnych poglądów na tematy, które zostaną poruszone w czasie lekcji (tj. przede wszystkim zagadnienia wielokulturowości i praw człowieka).

Nawiązanie do tematu lekcji
Nauczyciel przypina do tablicy plakat, na którym dużymi literami napisany jest temat lekcji: „Świat bez granic?”. Prosi uczniów, aby zwrócili szczególną uwagę na sposób jego zapisu: Dlaczego słowo „bez” zapisane jest inną czcionką? Jak będzie brzmiał temat lekcji, gdy opuścimy to słowo? Jak myślicie, jaką funkcję ma umieszczony na końcu pytajnik? W jaki sposób możemy więc odczytywać ten temat?

W temacie jest również użyte słowo „granica” – prowadzący zajęcia prosi o podanie przykładów obrazujących gdzie na co dzień spotykamy się z tym określeniem (np. granica między państwami, województwami; granica występowania jakichś gatunków roślin/zwierząt; przekraczać granice dobrego wychowania, wznieść się ponad granice, granice społeczne, tytuł książki Nałkowskiej itd.)
Widzimy więc, że granice to takie struktury (najczęściej umowne), które dzielą różniące się od siebie obszary. Dzisiaj zastanowimy się, czy takie granice istnieją też w społeczeństwie, którego obywatelami są ludzie o różnym pochodzeniu, różnej kulturze, tradycji, religii czy zwyczajach.

Barwy społeczeństwa czyli jacy jesteśmy
Prowadzący zajęcia przyczepia do tablicy (ew. ściany) 3 duże arkusze papieru (wymiary ok. 2m×1m). Do każdego z nich przydziela po 2 ochotników – zadaniem jednego jest obrysować możliwie najdokładniej postać swojego kolegi z pary. Po skończonej pracy łatwo będzie zauważyć, że kontury wszystkich powstałych postaci są do siebie bardzo podobne. Następnie pozostała część klasy zostaje podzielona na trzy grupki, które dołączają do wskazanych przez nauczyciela par uczniów. Każdy z zespołów otrzymuje instrukcję (załącznik nr 1) i korzystając z niej, stara się na podstawie narysowanego konturu stworzyć postać mieszkańca innej części świata (np. mieszkańca Afryki, Azji, Europy).
Po wykonaniu zadania następuje krótka dyskusja na temat podobieństw i różnic występujących między ludźmi.

<>Celem tego zadania jest zwrócenie uwagi na fakt, iż mimo że jesteśmy różni, mamy też wiele cech wspólnych. Kontury postaci, które wykonali uczniowie na początku zadania, niewiele się od siebie różniły, mimo że każda z nich przedstawiała postać innego ucznia. Co więcej, kontury te podobne byłyby do siebie niezależnie od tego, na jakich ludziach byśmy się wzorowali – wszyscy jesteśmy podobnie zbudowani. Na bazie konturów postaci moglibyśmy natomiast stworzyć ilustrację człowieka o dowolnym wyglądzie – dowolnym kolorze skóry, dowolnym pochodzeniu itd.

W dyskusji z uczniami poruszamy też kwestię bogactwa kulturowego każdego człowieka. Każdy z nas jest inny, ale dzięki temu możemy wzajemnie się ubogacać.
Coraz częściej jeździmy za granicę, spotykamy się z ludźmi z różnych obszarów kulturowych – dlatego musimy uczyć się wzajemnego szacunku do siebie. Nie możemy patrzeć na „Innych” przez okulary nienawiści i uprzedzeń. Ważne jest też, abyśmy się wzajemnie poznawali, bo dzięki temu możemy zrozumieć zachowanie przedstawicieli innych kultur, które czasem może wydawać się nam co najmniej dziwne lub nie na miejscu. Walkę z „granicami” musimy zacząć już od poziomu społeczności szkolnej.

Nauczyciel symbolicznie rozwiesza między narysowanymi przez uczniów postaciami wstążeczki, które są odzwierciedleniem granic istniejących pomiędzy ludźmi różnych kultur.

Dyskryminacja – co to takiego?
Z rozdanego przez nauczyciela tekstu źródłowego uczniowie dowiadują się o sytuacji mniejszości narodowych w Polsce. Tekst źródłowy zawiera m.in. informacje o liczbie mieszkających w Polsce przedstawicieli innych narodowości, o ich życiu, problemach, migracjach, a także o zjawiskach rasizmu i ksenofobii. Tekst napisany jest w formie wspomnień, które opisuje mieszkający w Polsce przedstawiciel jednej z mniejszości narodowych. Na podstawie tego tekstu uczniowie odpowiadają na pytania zawarte w otrzymanej do tekstu karcie pracy. Następnie wspólnie z nauczycielem sprawdzają poprawność odpowiedzi.

Poznajemy Powszechną deklarację praw człowieka
Nauczyciel wyświetla uczniom krótką prezentację przygotowaną w programie PowerPoint, która w ciekawy i barwny sposób opisuje historię i okoliczności powstania Powszechnej deklaracji praw człowieka oraz jej główne założenia. Szczególna uwaga skoncentrowana jest na fakcie, iż Deklaracja ta obejmuje swymi postanowieniami wszystkich ludzi, bez względu na kolor skóry, pochodzenie, religię itd. (większość artykułów z postanowieniami zaczyna się od słów: „każdy człowiek...”).

Następnie prowadzący zajęcia rozdaje wszystkim uczniom tekst w/w Deklaracji, w której kolorem zaznaczone są artykuły nr 1, 2, 7 i 13 (załącznik nr 2) i poleca jednemu z uczniów przeczytać na głos zaznaczone fragmenty. Klasa podzielona zostaje na 4 grupy – a zadaniem każdej z grup jest ułożenie krótkiej scenki obrazującej łamanie jednego z wybranych artykułów. Po zaprezentowaniu scenek przez poszczególne grupy następuje ich podsumowanie i wspólne wyciągnięcie wniosków: Skąd wziął się w waszej grupie pomysł na zaprezentowaną scenkę? Czy waszym zdaniem często dochodzi do przedstawionych przez was sytuacji? Jak uważacie, z jakich powodów tak się dzieje? Jak zachowalibyście się, gdybyście byli świadkami takiego zdarzenia? Czy myślicie, że jest jakiś skuteczny sposób na przeciwdziałanie takim negatywnym zachowaniom?

Podsumowanie
Uczniowie otrzymują od nauczyciela karteczki, na których samodzielnie mają napisać swoją refleksję z lekcji – co ich zdaniem było najważniejsze, najbardziej warte zapamiętania, co ich najbardziej poruszyło bądź zastanowiło. Za pomocą gumki biurowej przyczepiają te karteczki do tablicy (koło napisu z tematem lekcji „Świat bez granic?”) i próbują wspólnie odpowiedzieć na pytania postawione na początku lekcji – czy świat jest światem „granic” czy światem „bez granic”? Czy istnieją granice w społeczeństwach wielokulturowych?

Zakończenie lekcji powinno być optymistyczne – wiemy, że obecnie istnieją granice, które ograniczają prawidłowe funkcjonowanie społeczeństw wielokulturowych, ale to od nas zależy, jak będzie wyglądała przyszłość. Świat idzie naprzód, otwierają się granice (niedawny przykład –> Schengen), ludzie mogą w dzisiejszych czasach przemieszczać się po całym świecie i dlatego ważna jest umiejętność współżycia z ludźmi, którzy reprezentują różne obszary kulturowe. Powinniśmy uczyć się rozumieć takich ludzi i szanować ich takich, jakimi są (wtedy oni będą szanować też nas) oraz przestać patrzeć na konkretne nacje w sposób stereotypowy.

Uczniowie dokonują symbolicznego przecięcia granic, które zostały wcześniej ustawione między narysowanymi przez nich postaciami. Każdy z uczniów może odciąć dla siebie fragment tej „wstążeczkowej granicy” i wziąć go z sobą, aby przypominał im o codziennej potrzebie łamania granic istniejących między ludźmi.

Załącznik nr 1 – Instrukcje do ćwiczeń
Grupa 1
Waszym zadaniem jest narysowanie mieszkańca Afryki, który ma ciemnobrunatną, prawie czarną skórę i czarne, wełniste, kręcone włosy. Oczy również ma koloru ciemnego. Nos szeroki i wydatne, grube wargi.
Grupa 2
Waszym zadaniem jest narysowanie mieszkańca Azji, który ma skórę koloru żółtawego. Oczy skośne, koloru brązowego lub czarnego. Jego twarz wydaje się płaska; ma mały nos i cienkie usta. Włosy czarne, proste i grube.
Grupa 3
Waszym zadaniem jest narysowanie mieszkańca Europy, który ma jasną skórę i ciemnoblond włosy, lekko faliste. Nos wąski, oczy koloru niebieskiego, usta nieduże, ale wyraźnie zaznaczone.

Załącznik 2 – Powszechna deklaracja praw człowieka
Źródło: http://www.unic.un.org.pl/prawa_czlowieka/dok_powszechna_deklaracja.php

Świat bez granic? Kapitał ludzki – przyczyny, możliwości i skutki migracji

Autor scenariusza: Anna Taczanowska, studentka Instytutu Politologii Akademii Pedagogicznej w Krakowie

Cele:

Po lekcji uczeń potrafi:

Metody i techniki: (uzasadnienie wyboru)

Tok lekcji:

1. Kapitał ludzki
2. a.Definicja
   b.Migracja i jej rodzaje
3. Sytuacja cudzoziemców w Polsce
a.Akty prawne:
- Powszechna deklaracja praw człowieka
- Konstytucja RP
- Ustawa o cudzoziemcach
b.Mniejszości narodowe:
- Główne mniejszości narodowe i etniczne w Polsce
- Organizacje zrzeszające i pomagające [w zależności od pozostałego czasu lekcji – praca na podstawie tekstu ustawy]
4. Możliwości migracyjne dla Polaków, ze szczególnym uwzględnieniem obszaru Unii Europejskiej po przystąpieniu do układu z Schengen.
a.[praca w grupach]
- pozytywne aspekty
- negatywne aspekty
5. Podsumowanie
a.[uczniowie: w 2-3 zdaniach podsumowują, czym jest kapitał ludzki, jak może się przemieszczać, jakie znaczenie ma swobodny jego przepływ]

Środki dydaktyczne:
(Podręczniki, teksty źródłowe, materiały audiowizualne itd.)
autorska prezentacja multimedialna
[ustawa o cudzoziemcach]
[ustawa o mniejszościach narodowych]

Wskazówki metodyczne:
Jeżeli będzie to 90-minutowa lekcja, uczniowie w grupach pracują z tekstem ustawy o cudzoziemcach, znajdując podstawowe informacje nt.:

Źródło:
Anna Taczanowska, prezentacja powerpoint „Świat bez granic? Kapitał ludzki – przyczyny, możliwości i skutki migracji”, www.etnoteam.pl.

Problem uchodźców w Polsce

Autor scenariusza: Jolanta Trzebniak, nauczyciel Chrześcijańskiej Szkoły Podstawowej i Gimnazjum „Arka” we Wrocławiu

Cele:
Po zakończonej lekcji uczeń potrafi:

Metody:
Burza mózgów, praca w grupach, dyskusja

Czas trwania:
45 minut

Tok lekcji:
Wprowadzenie
Uczniowie: Definiują pojęcie „uchodźca” na zasadzie burzy mózgów. Jeden z nich zapisuje wnioski na tablicy. Nauczyciel dokonuje podsumowania zadania (czytając załącznik nr 1). Podkreśla, że uchodźcy nie uciekają tylko przed wojną lecz również przed innymi prześladowaniami (np. religijnymi czy politycznymi).
Nauczyciel: Na foliogramie pokazuje konturową mapę świata. Wyjaśnia, skąd pochodzą uchodźcy w Polsce i jaka sytuacja zmusiła ich do emigracji (Wskazówka: Można spróbować wykorzystać wiedzę uczniów w tym zakresie.) Pokazuje uczniom 5-minutową prezentację multimedialną na temat „Historie Uchodźców”.
Nauczyciel: Dzieli klasę na cztery grupy. Każda grupa wybiera lidera.

Rozwinięcie
Uczniowie: W grupach przygotowują collage na temat „Co bym czuł, gdybym w momencie dużego zagrożenia musiał na zawsze opuścić swój dom”. Po 10 minutach liderzy grup prezentują prace.
Nauczyciel: Pyta uczniów, jakie towarzyszyły im refleksje podczas wykonywania tego zadania.
Uczniowie: W grupach wykonują zadania zawarte w załączniku nr 2 (dotyczą sytuacji uchodźców w Polsce). Po 10 minutach liderzy przedstawiają efekty ich pracy.
Nauczyciel: Dokonuje podsumowania zadania. Zwraca uwagę na najważniejsze rzeczy.
Uchodźcami są również dzieci. Wyobraźcie sobie, że macie opowiedzieć o swoim kraju koledze z Afganistanu. W grupach wypiszcie rzeczy, które są dla Polski charakterystyczne według schematu:

Zakończenie
Uczniowie: Przygotowują argumenty do dyskusji. Wnioski zapisują na szarym papierze.
Grupa 1 i 2 „Czy przyjmowanie cudzoziemców stanowi dla Polski zagrożenie?”.
Grupa 3 i 4 „Co zyskują Polacy przyjmując cudzoziemców”.
Nauczyciel: Podsumowuje dyskusję. Podkreśla zalety wynikające z różnorodności oraz tragizm sytuacji, w której znaleźli się uchodźcy. (Wskazówka: Nauczyciel powinien tak poprowadzić dyskusję, aby uczniowie zaprezentowali dwa stanowiska)

Zadanie domowe:
Uczniowie przygotowują w domu informacje na temat wybranych organizacji zajmujących się uchodźcami (według podziału na grupy, który obowiązywał w trakcie lekcji):
Grupa 1 – Polska Akcja Humanitarna
Grupa 2 – UNHCR
Grupa 3 – Caritas Polska
Grupa 4 – Amnesty International

Środki dydaktyczne:
Rzutnik do foliogramów, laptop, arkusze szarego papieru, kolorowe gazety, klej, flamastry, kserokopie załącznika nr 2 dla grup, prezentacja multimedialna.

Wskazówki metodyczne:
Przed rozpoczęciem lekcji należy odpowiednio przygotować salę do zajęć warsztatowych (np. krzesła ustawić w kole). Lekcja ma szczególnie oddziaływać na uczucia uczniów. Prezentację multimedialną można wykonać na podstawie materiałów znajdujących się na stronie Polskiej Akcji Humanitarnej www.pah.org.pl. Na koniec zajęć można zaproponować uczniom udział w akcji Caritas Polska „Adopcja na odległość” (więcej informacji znajduje się na stronie www.caritas.org.pl). Lekcja może być również dobrym punktem wyjścia do rozpoczęcia projektu o uchodźcach.

Załącznik 1
Uchodźca to osoba, która w obawie przed prześladowaniami z powodu swojej rasy, narodowości, religii, przynależności do określonej grupy społecznej bądź przekonań politycznych przebywa poza granicami państwa, którego jest obywatelem i nie może bądź nie chce korzystać z ochrony tego państwa (www.pah.org.pl).

Załącznik 2 – Zadania dla grup
Grupa 1 Na podstawie poniższego tekstu wypiszcie, jakie prawa zyskują osoby uzyskujące status uchodźcy.
Cudzoziemiec, który został uznany za uchodźcę, nabywa szereg praw. Najważniejsze z nich to:

• prawo pobytu w Polsce – uchodźca nie może być wydalony z Polski, poza wyjątkowymi okolicznościami, o których mowa w art. 32 i 33 konwencji genewskiej. Cudzoziemcowi, który uzyskał status uchodźcy, wydaje się kartę pobytu,
• możliwość podróżowania za granicę – uchodźca otrzymuje dokument podróży, nazywany paszportem genewskim,
• prawo do pracy – uchodźca może pracować na takich samych zasadach, jak obywatel polski, to znaczy, że nie potrzebuje specjalnego zezwolenia na pracę,
• prawo do prowadzenia działalności gospodarczej na takich samych zasadach, jak obywatel polski,
• prawo do świadczeń pomocy społecznej, otrzymywania zasiłków rodzinnego, pielęgnacyjnego i wychowawczego,
• prawo do nauki w szkołach podstawowych, gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych (licea, technika) oraz w szkołach wyższych,
• prawo do ubezpieczenia zdrowotnego: uchodźca może ubezpieczyć się dobrowolnie w Narodowym Funduszu Zdrowia lub podlega obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego, wynikającego z umowy o pracę,
• prawo do pomocy integracyjnej,
• możliwość ubiegania się o obywatelstwo polskie na korzystniejszych warunkach niż inni cudzoziemcy.

Grupa 2 Na podstawie tekstu wypiszcie, w których sytuacjach wydaje się zgodę na pobyt tolerowany.
Organ administracji (prezes, rada), który wydaje decyzję o odmowie nadania statusu uchodźcy, może wydać cudzoziemcowi zgodę na pobyt tolerowany. Zgoda na pobyt tolerowany jest wydawana, jeżeli wydalenie cudzoziemca:

• mogłoby nastąpić tylko do kraju, w którym zagrożone byłoby jego prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa osobistego, w którym mógłby zostać poddany torturom albo nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu lub być zmuszony do pracy lub pozbawiony prawa do rzetelnego procesu sądowego albo być ukarany bez podstawy prawnej – w rozumieniu Europejskiej konwencji praw człowieka,
• jest niewykonalne z przyczyn niezależnych od organu administracji lub cudzoziemca,
• mogłoby nastąpić jedynie do kraju, do którego wydalenie jest niedopuszczalne na podstawie orzeczenia sądu lub decyzji ministra sprawiedliwości,
• jest niemożliwe, gdyż cudzoziemiec jest małżonkiem obywatela polskiego lub cudzoziemca posiadającego zezwolenie na osiedlenie się – chyba że jest uzasadnione ze względu na zagrożenie obronności lub bezpieczeństwa państwa albo bezpieczeństwa i porządku publicznego.

Grupa 3 Jakie prawa przysługują każdemu człowiekowi według Powszechnej deklaracji praw człowieka ONZ?
Artykuł 6
Każdy człowiek ma prawo do uznawania wszędzie swojej osobowości prawnej.
Artykuł 7
Wszyscy są równi wobec prawa i mają prawo, bez jakiejkolwiek różnicy, do jednakowej ochrony prawnej. Wszyscy mają prawo do jednakowej ochrony przed jakąkolwiek dyskryminacją będącą pogwałceniem niniejszej Deklaracji i przed jakimkolwiek narażeniem na taką dyskryminację.
Artykuł 12
Nie wolno ingerować samowolnie w czyjekolwiek życie prywatne, rodzinne, domowe ani w jego korespondencję, ani też uwłaczać jego honorowi lub dobremu imieniu. Każdy człowiek ma prawo do ochrony prawnej przeciwko takiej ingerencji lub uwłaczaniu.
Artykuł 13

Artykuł 14

1. Każdy człowiek ma prawo ubiegać się o azyl i korzystać z niego w innym kraju w razie prześladowania.
2. Nie można powoływać się na to prawo w przypadku ścigania wszczętego rzeczywiście z powodu popełnienia przestępstwa pospolitego lub czynu sprzecznego z celami i zasadami Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Grupa 4 Kto jest odpowiedzialny za wydanie decyzji o nadaniu statusu uchodźcy? W jakiej sytuacji odmawia się wydania takiej decyzji?

• Prezes Urzędu do spraw Repatriacji i Cudzoziemców (URC) może odmówić wszczęcia postępowania:
• jeśli wniosek złożył cudzoziemiec, który uzyskał status uchodźcy w innym państwie zapewniającym mu rzeczywistą ochronę,
• gdy cudzoziemiec przybył do Polski z bezpiecznego kraju pochodzenia lub bezpiecznego kraju trzeciego, a złożony przez niego wniosek jest ewidentnie bezzasadny,
• jeśli cudzoziemiec podał we wniosku fałszywe dane, informacje lub okoliczności uzasadniające ubieganie się o nadanie statusu uchodźcy. W tej sytuacji można odmówić wjazdu na terytorium Polski, a jeżeli cudzoziemiec przebywa w Polsce legalnie – wydalić go.
• Kraj pochodzenia – oznacza państwo, którego obywatelem jest cudzoziemiec, a w przypadku bezpaństwowca lub cudzoziemca, którego obywatelstwa nie można ustalić – państwo, w którym zamieszkuje.
• Bezpieczny kraj pochodzenia – oznacza taki kraj pochodzenia, w którym ze względu na system prawa i jego stosowanie oraz ze względu na stosunki polityczne w nim panujące nie występują prześladowania z powodu rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub przekonań politycznych i nikt nie jest poddawany torturom, nie jest traktowany w sposób nieludzki lub poniżający ani nie jest w taki sposób karany.
• Bezpieczny kraj trzeci – oznacza państwo niebędące krajem pochodzenia, które ratyfikowało i stosuje konwencję genewską, protokół nowojorski oraz Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4 listopada 1950 roku lub Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych z 1966 roku, a w szczególności zapewnia dostęp do postępowania o nadanie statusu uchodźcy.

Świat bez granic?

Autor scenariusza: Anna Tylek, studentka Instytutu Filozofii i Socjologii Akademii Pedagogicznej w Krakowie

Czas zajęć:
Jedna jednostka lekcyjna (45 minut)

Temat:

Cele:
Po zakończeniu zajęć uczeń:

Metody i techniki oraz uzasadnienie wyboru:

Tok lekcji:

WPROWADZENIE

1. Zapoznanie uczniów z celami zajęć:
• Polecenie przeczytania rozdanych cytatów
• Nauczyciel w oparciu o wybrany cytat precyzuje temat lekcji
2. Uzmysłowienie uczniom różnic międzyludzkich:
• Wskazanie na podział w klasie dzięki zadaniu prostego pytania opiniotwórczego
3. Przedstawienie głównych zagadnień poruszanych w czasie lekcji

Prezentacja powerpoint (zob. Źródło)

ROZWINIĘCIE

ZAKOŃCZENIE

Środki dydaktyczne:

• Rzutnik multimedialny
• Załączniki:
• 1. Prezentacja PowerPoint
  2. Cytaty
  3. Instrukcja do ćwiczenie (praca w grupach)
  4. Materiał dla nauczyciela

Wskazówki metodyczne:
Celem zajęć z edukacji obywatelskiej w gimnazjum jest wyposażanie młodego pokolenia w wiedzę i umiejętności, które umożliwią uczniom pełny udział w różnych formach życia społecznego. Zajęcia tego typu powinny kształtować system wartości, wpływać na postawy i przekonania.

Informacje powinny być przekazane w sposób ciekawy, zachęcający, ale przede wszystkim ważne jest, aby umożliwiły zdobycie praktycznych umiejętności, a nie tylko „suchą” wiedzę. Tematy winny być tak opracowane, by przemawiały do wyobraźni uczniów i pomogły w kształtowaniu indywidualnych wizji świata opartych na tolerancji, poszanowaniu praw człowieka i szacunku dla różnic kulturowych.

W swoim scenariuszu starałam się zawrzeć wymagane informacje i dostosować do potrzeb odbiorcy. Biorąc pod uwagę limit czasowy (lekcja 45-minutowa), dokonałam selekcji materiału. Przede wszystkim moim celem było stworzenie scenariusza, który zainteresuje odbiorcę i skłoni do refleksji. Dlatego posłużyłam się różnymi metaforami, które trafią do gimnazjalistów – odwołanie do „Małego Księcia”, komiksu „Asterix”. Ważne było dla mnie wykonanie prezentacji za pomocą programu PowerPoint, ponieważ uważam, że wyświetlanie w czasie lekcji bądź wykładu prezentacji multimedialnej w dużym stopniu wpływa na jej atrakcyjność. Ponadto daje to dodatkowe możliwości (np. zamieszczanie zdjęć) i szansę zrealizowania ciekawych pomysłów. Zależało mi również na czynnym udziale uczniów w czasie lekcji (ewentualne rozmowy podczas lekcji, a na koniec praca w grupach).

Jeżeli uczeń po takiej lekcji zdałby sobie sprawę, jakie to jest wielkie szczęście, że na świecie jest wiele kultur, mój cel byłby osiągnięty.

Załącznik nr 1 – Prezentacja powerpoint
1. Anna Tylek, prezentacja powerpoint „Świat bez granic?”, www.etnoteam.pl.

Załącznik nr 2 – Cytaty

• „W naszym społeczeństwie jeden przed drugim ma lęk. Nie tyle boi się drugiego człowieka, ile ma strach, że ten drugi człowiek jest inny” – Peter Fonda, amerykański aktor, scenarzysta i reżyser filmowy
• „Niektórym są potrzebne okulary, aby widzieć jasno i wyraźnie: nie pozwólcie im jednak mówić, że bez okularów nikt nie widzi wyraźnie” – John Locke, angielski filozof
• „Możemy szanować człowieka, dlatego że jest od nas odmienny, i możemy go rozumieć, ponieważ jest nam równy” – Karel Čapek, jeden z najważniejszych czeskich pisarzy XX wieku
• „Ludzie są równi, tylko nierówność ich dzieli” – Kazimierz Przerwa-Tetmajer, polski poeta
• „Ludzie, którzy chcą się porozumieć, zawsze znajdą drogę do siebie.” – Katarzyna Grochola, polska pisarka i dziennikarka
• „Naprawdę istnieje tylko jedna radość: obcowania z ludźmi” – Antoine de Saint-Exupéry, francuski lotnik, pisarz i poeta
• „Wszystkie drogi prowadzą do ludzi” – Antoine de Saint-Exupéry
• „Masy ludzkie – mówił mi ojciec – nienawidzą obrazu człowieka. Masa jest bowiem niespójna, dąży równocześnie w wielu sprzecznych kierunkach i nie dopuszcza do wysiłku twórczego. Z pewnością to źle, kiedy jeden człowiek gnębi stado. Ale nie tu doszukuj się największego zniewolenia: dochodzi do niego, kiedy stado gnębi człowieka” – Antoine de Saint-Exupéry
• „Tylko nieznane przeraża człowieka. Ale dla tego, kto stawia mu czoło, ono już nie jest nieznane” – Antoine de Saint-Exupéry
• „W ludziach więcej rzeczy zasługuje na podziw niż na pogardę” – Albert Camus, francuski pisarz
• „Człowiek boi się ludzi, bo ich nie zna” – Mikołaj Gogol, rosyjski dramaturg i powieściopisarz
• „Zbyt surowi jesteśmy dla ludzi, którzy nam się nie podobają” – Mikołaj Gogol
• „Lubimy ludzi, którzy bez wahania mówią to, co myślą, pod warunkiem, że myślą to samo, co my” – Mark Twain, amerykański pisarz, satyryk
• „Nie wiemy, w jakim stopniu człowiek człowiekowi jest wrogiem, a w jakim przyjacielem” – Antoni Kępiński, jeden z najbardziej znanych polskich psychiatrów
• „Wielka tajemnica wszystkiego: czuć się pępkiem świata. To właśnie robi każdy człowiek” – Emil Cioran, pisarz pochodzenia rumuńskiego
• „Jeden człowiek tak mało różni się zazwyczaj od drugiego, że nie ma wcale powodów do zarozumiałości” – Monteskiusz, francuski filozof, pisarz

Załącznik nr 3 – Instrukcja do ćwiczenie (praca w grupach)
Do Polski przyjeżdża grupa obcokrajowców – chce dowiedzieć się o naszym kraju jak najwięcej. Niestety mówią różnymi językami i żeby nikt nie czuł się pokrzywdzony ustalono, że będziemy porozumiewać się bez słów. Wasza klasa została wybrana do reprezentowania Polski. Podzielcie się na 3-4 grupy, każda dostanie swoje hasło do przedstawienia. Są dwie kategorie: wydarzenie i sławna postać. Macie dwie minuty na przygotowanie i po jednej minucie na prezentację. Zadaniem reszty klasy będzie odgadnięcie, co chciały pokazać poszczególne grupy. Wykażcie się pomysłowością. Powodzenia!
Macie trzy minuty na przygotowanie, jedyne czego wam nie wolno podczas prezentacji to mówić. Wszelka gestykulacja wskazana. Powodzenia!
Do wyboru:

1. Z życia – Oświadczyny i ślub kościelny (wydarzenie)
2. Ważne święto – Boże Narodzenie (wydarzenie)
3. Powitanie – chlebem i solą (wydarzenie)
4. Sukces sportowy – Adam Małysz (postać)
5. Wielki artysta – Fryderyk Chopin (postać)
6. Wielkie odkrycie – Mikołaj Kopernik (postać)

Załącznik nr 4 – Materiał dla nauczyciela; proponowane wypowiedzi

Nie powiem Wam, o czym będzie dzisiejsza lekcja. Ja nie powiem, ale zrobi to ktoś inny. A nawet kilka innych osób – i to jakich! Każdy z was dostał karteczkę, na której wypisane są cytaty. Bardzo proszę, żebyście w parach, w ciszy, je przeczytali. Są to słowa warte zapamiętania, a nawet wyrycia w sercu, bo dotyczą niesamowicie ważnej sprawy. Ja też mam swój cytat, przeczytam go Wam: „Wszystkie drogi prowadzą do ludzi” Antoine de Saint-Exupéry, autor „Małego księcia”. Gdziekolwiek byśmy nie byli, zawsze będziemy musieli stawić czoło innym ludziom. A „inni” ludzie mogą oznaczać „inny” świat, bo przecież każdy ma swój własny, prawda? Choćby my, tutaj, w tej klasie. Bardzo łatwo tego dowieść np. bardzo proszę, żeby osoby, które lubią film „Władca pierścieni” podniosły rękę. Widzicie – jedna kwestia, a już nas podzieliła. Dobrze, że nie zadałam trudniejszego pytania.

W czasie lekcji wszystko, o czym będziemy mówić, będzie miało związek z ludźmi, porozmawiamy o zjawisku migracji, sytuacji mniejszości narodowych. Odpowiemy na pytanie, co to jest kultura i co sprawia, że kultury na całym świecie tak bardzo różnią się od siebie. A co najważniejsze – nauczymy się funkcjonować w społeczeństwie, w którym żyją przedstawiciele różnych kultur. Pojęciem, które będzie towarzyszyć nam przez całą lekcję i mam nadzieję, każdemu z was na co dzień, jest tolerancja. To właśnie do tolerancji odnosiły się cytaty, które rozdałam.

Dlaczego wybrałam akurat cytat „Wszystkie drogi prowadzą do ludzi”? Z bardzo prostej przyczyny – ogromna liczba ludzi, z różnych powodów, pakuje swoje rzeczy i wyrusza w świat. A której drogi by nie wybrali, samolotem, statkiem czy autobusem, gdziekolwiek by nie chcieli dotrzeć, na pewno na swej drodze napotkają drugiego człowieka. I powinni być przygotowani na to spotkanie. Zatem omówmy sobie zjawisko migracji i związane z nim pojęcia.

Migracja to trwałe lub czasowe przemieszczanie się mieszkańców danego kraju lub regionu, czyli zmiana stałego miejsca pobytu.
Imigracja to przybycie do kraju w celu osiedlenia się lub długotrwałego pobytu. Imigrantami są osoby, które przybywają do Polski.
Emigracja to opuszczenie kraju w celu osiedlenia się lub długotrwałego pobytu w innym kraju. Emigrantami są Polacy, którzy wyjeżdżają do np. do Anglii czy Irlandii.

Ale właściwie dlaczego ostatnio tak dużo osób zmienia miejsce zamieszkania? Macie jakieś pomysły?
Przyczyny migracji są następujące: ekonomiczne, mamy wtedy do czynienia z migracją zarobkową, religijne, światopoglądowe, gdy ludzie nie mogą swobodnie w danym kraju pielęgnować wyznawanych przez siebie wartości, oraz polityczne, związane np. z wojną.

Skutkiem migracji jest przepływ kapitału ludzkiego, czyli wykwalifikowanej siły roboczej. Co sprawa, że ludzie opuszczają swoją ojczyznę i decydują się na życie w obcym kraju? Bardzo często wyjeżdżamy do pracy, ponieważ myślimy, że gdzie indziej będzie się nam żyło lepie. Chcemy też poznać świat, zwiedzić ciekawe miejsca. Co najważniejsze, coraz mniej przeszkód stoi na drodze, aby spróbować szczęścia w innym kraju – możliwość szybkiego przemieszczania się, tanie linie lotnicze, podjęcia legalnej pracy zza granicą.

Wydaje się, że granice państw zacierają się, ale musimy się zastanowić nad tym, co czeka nas po drugiej stronie. I nie zapominajmy, że nasza ojczyzna również może być dla jakiegoś podróżnika drugą stroną i także od nas zależy, jak się odnajdzie w nowym miejscu. Zwłaszcza, że „ten podróżnik” może żyć w naszym kraju już bardzo długo, tak jest w przypadku mniejszości narodowych.

W naszym kraju mieszkają przedstawiciele 13 mniejszości narodowych i etnicznych. Wytłumaczmy najpierw pojęcie. Mniejszość narodowa to grupa obywateli polskich mniej liczna od pozostałych mieszkańców Polski, która w sposób istotny odróżnia się od pozostałych obywateli językiem, kulturą, tradycją. Ponad to dąży do zachowania swojej odrębności, ma jej świadomości. Przedstawiciele mniejszości od co najmniej 100 lat zamieszkują teren Polski. Do mniejszości narodowych w Polsce zalicza się mniejszość białoruską, czeską, litewską, niemiecką, ormiańską, rosyjską, słowacką, ukraińską i żydowską. Natomiast do mniejszości etnicznej (która w przeciwieństwie do mniejszości narodowych nie posiada swojego państwa) zaliczamy mniejszość karaibską, łemkowską, morską i tatarską.

A więc mniejszości narodowe reprezentują obce kultury na terenie kraju, w którym nie stanowią większości. Co sprawia, że niektórzy pozwalają sobie na jawne przejawy dyskryminacji wobec ludzi, którzy „zawinili” jedynie tym, że „odbiegają od normy”. Dyskryminacja to wykluczenie społeczne, objawia się mniej przychylnym traktowaniem kogoś ze względu na daną cechę. Może to być rasa czy pochodzenie etniczne, wiek, religia, niepełnosprawność, światopogląd. Zastanówmy się, dlaczego tak się dzieje, a przekonamy się, jak bardzo jest to krzywdzące. Czyli spróbujmy odpowiedzieć na pytanie, co sprawia, że kultury różnią się od siebie?

Symbolicznie można powiedzieć, że każdy z nas ma na nosie okulary, a co przez nie widzi zależy od koloru szkieł. Na naszych szkłach powiewa polska flaga. Jesteśmy Polakami, mamy swoją tradycję, dzięki której wyróżniamy się wśród innych narodów. A jak to wygląda w praktyce? Aby odpowiedzieć na to pytanie, podam kilka przykładów charakterystycznych dla naszej kultury i ocenimy jak wyglądają na tle innych, w czym – mam nadzieję – mi pomożecie.

Język – Jedna z najbardziej oczywistych różnic między kulturami. W Polsce witamy się i najczęściej padają dwa słowa „Dzień Dobry”, ale prawdopodobnie w innym kraju nie zrozumieją nas i usłyszymy zupełnie inny zwrot.
Religia – Na pewno zgodzicie się ze mną, że religia jednoczy ludzi, ale równocześnie jest powodem podziałów i nieraz konfliktów na te religijnym. W Polsce w większości jesteśmy chrześcijanami, ale czy naszą pobożność zrozumieją społeczeństwa ateistyczne lub wyznawcy innych religii np. taoizmu, islamu, hinduizmu?
Tworzy się rodzina – Rodzina to podstawowa komórka społeczna, wiele osób twierdzi, że nie ma nic od niej ważniejszego, ale może mieć na myśli zupełnie coś innego. Np. w Afryce kupno narzeczonej jest rozpowszechnionym zwyczajem, a „cenę narzeczonej” wyraża się często w liczbie wielbłądów. Po ślubie żona staje się rodzajem własności, tak jak służący czy zwierzę. W Europie natomiast pobieramy się z własnej woli, w Polsce, zgodnie z tradycją chrześcijańską, a równouprawnienie kobiet i mężczyzn jest na porządku dziennym.
Nasi bohaterowie – Oczywiście każdy naród ma swoją historię, sztukę, literaturę. Może poszczycić się sławnymi postaciami. Jednym z naszym bohaterów jest król Jagiełło, który poprowadził wojska polskie do zwycięstwa pod Grunwaldem. Francuzi natomiast szczycą się postacią wybitnego wodza Napoleona Bonapartego, a w Rosji stawia się pomniki Leninowi.
Co jest symbolem Twojego kraju? – Każdy państwo ma też tzw. „perełki”, z którymi jest kojarzone. W Polsce to np. Wawel, we Francji Wieża Eiffla, w Wielkiej Brytanii Big Ben. Oczywiście każdy naród uważa swój symbol za najpiękniejszy.
Co na obiad? – Nieraz zdarza się, że krzywimy się na myśl o przysmakach z innych krajów. Każdy ma swoją narodową kuchnię. U nas, gdy zgłodniejemy, myślimy np. o schabowym. A Francuzi myślą o ślimakach.

Na podstawie tych przykładów możemy spróbować zdefiniować kulturę. Jest to całokształt sposobu życia grupy ludzi – język, sposób myślenia o świecie, formy porozumiewania się, reguły dotyczące zachowania, wartości, ideały, sztuka, nauka, literatura, historia. Wszystkie te aspekty wpływają na zachowanie przedstawicieli poszczególnych kultur. Co to oznacza? Otóż każda większa zbiorowość, grupa ludzi wraz z biegiem czasu tworzy coś naprawdę swojego. Coś, co rozumie doskonale od początku do końca, co jest dla niej niesamowicie ważne, z czym może się utożsamiać. Ale dla kogoś z zewnątrz może to być czystą abstrakcją.

Czy potrafimy zrozumieć siebie nawzajem? I najważniejsze, czy będziemy chcieli spróbować? Warto przywołać następny cytat: „Tylko nieznane przeraża człowieka. Ale dla tego, kto stawia mu czoło, ono już nie jest nieznane” (Antoine de Saint-Exupéry). Czasem bariery mogą wydawać się nie do pokonania. Ale jeśli zdamy sobie sprawę, że nie ma w tym nic złego, bo to właśnie różnorodność świata czyni go wyjątkowym, jesteśmy na dobrej drodze do zaakceptowania różnic kulturowych. Pamiętajmy, nie wszystko jest jasne na pierwszy rzut oka, czasem trzeba zajrzeć głębiej i spróbować zobaczyć świat takim, jakim widzą go inni ludzie. Szacunek należy się każdemu, bez względu na rasę, kolor skóry, światopogląd. Każdy ma prawo widzieć świat po swojemu. Przywołam przykład z „Małego księcia”. Jedni widzą na rysunku kapelusz, a inni węża boa zjadającego słonia. Niestety zdarza się, że ludziom odbierane jest prawo do bycia sobą. Ten, kto widzi węża zjadającego słonia bywa nieakceptowany, bo różni się od większości. Nie wolno nam popełnić tego błędu. Każdy ma prawo do szacunku, własnych przekonań, godnego traktowania, własnej religii i tradycji. Każdemu przysługują prawa człowieka, które są powszechne:
- przyrodzone, nadawane są przez urodzenie,
- niezbywalne, nie można się ich zrzec,
- nienaruszalne, nikt nie może ich nam odebrać.

Przykładowe dokumenty chroniące praw człowieka to:
- Powszechna deklaracja praw człowieka (1948 r.) – uchwalenie pierwszego katalogu praw człowieka,
- Konwencja w sprawie wyeliminowanie wszelkich form dyskryminacji rasowej (1965 r.).
Można by było ich wymienić jeszcze dużo więcej, ale najważniejsze to to, że prawa człowieka są gwarantowane przez konstytucje i umowy międzynarodowe, a na ich straży stoją organizacje rządowe i pozarządowe. Jednak przede wszystkim od nas samych zależy, czy będziemy umieli być tolerancyjni i otwarci na inne kultury. Musimy o tym pamiętać, ponieważ polskie społeczeństwo staje się wielokulturowe. Tak jak mówiliśmy, mieszkają z nami mniejszości narodowe, ale nie zapominajmy, że do Polski przyjeżdża coraz więcej cudzoziemców. Zatem możemy „pozbawić” świata granic, wszystko w naszych rękach. Ale jak to zrobić? Jedno jest pewne, stykając się z obcą kulturą, musimy „ubrać na nos okulary drugiej osoby” i na różne sposoby spróbować się dogadać. Tak, jak pokazali to Asterix i Obelix w jednym z komiksów. Jak widzimy, nawet na migi można powiedzieć bardzo dużo o sobie. Aby tego dowieść, podzielimy się na 3-4 grupy i sprawdzimy, czy potrafilibyśmy przekazać informacje o naszej kulturze turystom z innego kraju, bez słów (Dokładna instrukcja w załączniku nr 3)

Jestem przekonana, że ćwiczenie przebiegnie pomyślnie i nie sprawi większego problemu, co jest dowodem na to, że można porozumieć się na różne sposoby. Mam nadzieję, że będziecie o tym pamiętać, kiedy na swojej drodze spotkacie osobę, która na pierwszy rzut oka będzie inna, a jej zachowanie niezrozumiałe. Ale wtedy wrócicie pamięcią do dzisiejszej lekcji i postaracie się z nią porozumieć.

Powstawanie stereotypów i uprzedzeń

Autor scenariusza: Małgorzata Wojnarowska, nauczyciel Gimnazjum im. Kazimierza Wielkiego w Wieliczce

Skrócony opis zajęć:
W czasie zajęć uczestnicy poznają źródła powstawania stereotypów i uprzedzeń, dostrzegą niebezpieczeństwa z nich wynikające.

Cele zajęć:
Po lekcji uczeń:

• potrafi zdefiniować pojęcia: stereotypy, uprzedzenia i poprawnie ich używać,
• dostrzega znaczenie propagandy i demagogii w rozpowszechnianiu się uprzedzeń,
• rozumie niebezpieczeństwa wynikające z utrwalania się stereotypów i uprzedzeń,
• potrafi znaleźć argumenty przeciwstawiające się stereotypowemu postrzeganiu ludzi.

Adresat:
Uczniowie gimnazjum

Metody i formy pracy:
Mini-wykład, „burza mózgów”, drama.

Materiały:
Materiał pomocniczy nr 1 „Cechy różnych narodowości”, Materiał pomocniczy nr 2 „Uprzedzenia”, duże arkusze papieru, flamastry.

Czas:
1 godzina lekcyjna

Najważniejsze pojęcia:
Stereotyp, uprzedzenie, dyskryminacja, izolacja, wykluczenie.
Przebieg zajęć:

1. Zacznij od zapytania uczniów, czy słyszeli określenia: „pijany jak Polak” albo żarty typu: „jedź do Polski, twój samochód już tam jest”. Porozmawiajcie, jak może czuć się nasz rodak, gdy się w jego obecności wygłasza takie opinie. Zastanówcie się wspólnie, skąd wziął się taki obraz Polaka. Wyjaśnij, że tego rodzaju stereotypy biorą się z niewiedzy, braku pełnego obrazu rzeczywistości i bardzo często bywają krzywdzące. Zakończ stwierdzeniem, że na podstawie cząstkowej wiedzy oraz subiektywnych opinii nie można wydawać kategorycznych sądów i uogólnień.
2. Podziel zespół na cztery grupy i losowo przyporządkuj każdej z nich dwie z narodowości: Niemcy, Włosi, Żydzi, Rosjanie, Francuzi, Cyganie, Japończycy, Anglicy (załącznik nr 1). Nie zdradzajcie pozostałym wylosowanych nazw. Poproś uczniów, aby zastanowili się nad cechami charakterystycznymi dla poszczególnych narodów i wypisali je na plakacie (można ozdobić go rysunkami). Poleć także, aby przygotowali scenkę pantomimiczną lub żywy obraz, dzięki któremu pozostałe grupy odgadłyby, który to naród.
3. Następnie każda grupa po kolei prezentuje swoje obrazy/scenki, pozostali odgadują. Potem grupa prezentująca omawia plakat. Na podsumowanie wymieniacie uwagi o tym, czy to było łatwe ćwiczenie polegające na przedstawieniu i odgadnięciu poszczególnych narodowości.
4. Poproś, aby uczniowie spróbowali – jak w poprzednim ćwiczeniu – wykonać typowy obraz Polaka Trudności w wykonaniu tego zadania powinny prowadzić do wniosku, że nie da się tego wykonać, bo nie istnieje ktoś taki, jak typowy Polak. Każdy z nas jest inny. Porozmawiajcie wobec tym, czy wobec tego stworzone wcześniej przez uczniów wizerunki poszczególnych nacji są wiarygodne? Czy odpowiadają prawdzie, czy są daleko idącym uproszczeniem?
5. Wyjaśnij uczniom, że takie uproszczone obrazy rzeczywistości określamy mianem stereotypów. Powstają na skutek wielokrotnie powtarzanego kojarzenia pewnych wybranych zachowań i symboli z całą grupą społeczną. Na stereotyp składają się m.in.: opinie, ich uzasadnienia, reakcje emocjonalne itp. Mówimy o negatywnym lub pozytywnym stereotypie – z uwagi na to emocjonalne zabarwienie. Częściej występują te negatywne. Mogą prowadzić do uprzedzeń i dyskryminacji.
6. Wyjaśnij uczniom, że stereotypy i uprzedzenia nie dotyczą jedynie narodowości czy religii. Mogą mieć inne źródła. Zapytaj, co jeszcze może być przyczyną uprzedzeń i zapisz to na tablicy („burza mózgów”). Porozmawiajcie o tym, które z uprzedzeń można zaobserwować w klasie, szkole, najbliższym otoczeniu.
7. Rozdaj uczniom kartki z ćwiczeniem „Uprzedzenia” (załącznik nr 2) i poproś o dokończenie zdań. Porównajcie odpowiedzi, porozmawiajcie, które z nich wynikają z osobistych doświadczeń i kontaktów, a które opierają się na stereotypach.
8. Zapytaj uczniów o własne doświadczenia wynikające z odrzucenia spowodowanego wyglądem, przekonaniami, narodowością itp. Jak się wtedy czuli?
9. Podsumowując, wyjaśnij uczniom, jak niebezpieczne bywają stereotypy i uprzedzenia. Mogą one w konsekwencji prowadzić nawet do masowych zbrodni i ludobójstwa. Przedstaw kolejne kroki: stereotyp – uprzedzenie – dyskryminacja – izolacja – wykluczenie – prześladowanie – ludobójstwo. Poproś o przykłady z historii świadczące o takiej zależności między stereotypami i uprzedzeniami a ludobójstwem.
10. Na zakończenie zajęć zastanówcie się, jak walczyć z uprzedzeniami w szkole
    i najbliższym środowisku. Uświadom uczniom, że także są za istniejącą sytuację
    w dużym stopniu odpowiedzialni.

Załącznik nr 1 – Ćwiczenie „Cechy różnych narodowości”
Wylosowaliście dwie narodowości. Nie zdradzajcie pozostałym wylosowanych nazw.

1. Zastanówcie się nad cechami charakterystycznymi dla tych narodów i wypiszcie je osobno na plakatach (można ozdobić je rysunkami).
2. Przygotujcie scenkę pantomimiczną lub żywy obraz, dzięki któremu pozostałe grupy odgadłyby, który to naród.
   Grupa I – Niemcy, Cyganie
   Grupa II – Włosi, Żydzi
   Grupa III – Rosjanie, Francuzi
   Grupa IV – Japończycy, Anglicy

Załącznik nr 2 – Ćwiczenie „Uprzedzenia”
Dokończ zdania:

• Chłopcy z tatuażem to...
• Kolczyk w uchu świadczy o...
• Niemodne ubranie jest dowodem na...
• Wszyscy bezdomni są...
• Homoseksualiści to...
• Nie chciałbym, aby moim kolegą był...
• Bezrobotni są...
• Okularnicy to...
• Nie chciałbym mieć za sąsiada...
• Wszyscy politycy to...
• Kibice piłkarscy są...

Świat bez granic? Rasizm, ksenofobia a ochrona praw człowieka w Polsce

Autor scenariusza: Mateusz Ziomber, student Instytutu Politologii Akademii Pedagogicznej w Krakowie

Cele:

Metody i techniki:

Tok lekcji:

1. Nauczyciel zapisuje na tablicy temat zajęć. Uczniowie zadają pytania, które są w ich ocenie związane z tematem lekcji np. o skali i przyczynach zachowań rasistowskich. Nauczyciel zapisuje je celem późniejszego rozwinięcia, udzielenia odpowiedzi na pytanie lub odwołania się w czasie lekcji do dostrzeżonych problemów.
2. Przypomnienie, pod kierunkiem nauczyciela, koncepcji praw człowieka i ich konstytucyjnej ochrony.
3. Uczniowie oglądają film edukacyjny z zadaniem udzielenia odpowiedzi na pytania o:
   
   a. przyczyny imigracji i jej rozmiary,
   b. związane z nią problemy nietolerancji, ksenofobii i rasizmu,
   c. skalę tego typu zjawisk,
   d. podejmowane działania zaradcze.
4. Uczniowie czytają podsumowanie przekazanego im „Raportu” z zadaniem określenia skali przypadków nietolerancji i rasizmu w Polsce oraz podejmowanych środków zaradczych.
5. Praca w grupach: uczniowie rozwiązują przekazane grupom ćwiczenia polegające na określeniu wagi przestępstw i środków przeciwdziałania. Uczniowie mają wykorzystać uprzednio przekazane informacje.
6. Podsumowanie tematu lekcji. Uczniowie z pomocą nauczyciela próbują udzielić odpowiedzi na pytania postawione na początku zajęć.

Środki dydaktyczne:
Podręcznik „Wiedza o społeczeństwie”, K. Wojtaszczyk, Kraków 2007,
Film edukacyjny „Multikulturowość i tolerancja w Europie”,
„Raport Zespołu Monitorowania Rasizmu i Ksenofobii 2007”.

Wskazówki metodyczne:

Współczesna różnorodność kulturowa, czyli czy Europie grozi los Wieży Babel?

Autor scenariusza: Dorota Żaba, studentka Międzywydziałowego Instytutu Bioetyki Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie

Cele:

Cele operacyjne:
Uczeń:

Słowa klucze:
Wieża Babel, Europa, różnorodność, tożsamość, etnocentryzm, stereotyp, prawa człowieka.

Metody:
Losowanie, praca w grupie, pogadanka, praca z obrazem, rewizja życia, burza mózgów, dyskusja, ranking, ankieta, niedokończone zdania, dylemat moralny, pokaz, notatka, pogadanka podsumowująca.

Tok lekcji:
Problemowy, praktyczny

Pomoce dydaktyczne:
Kartoniki do losowania (podział na cztery grupy), cztery kartony na wpisanie nazwy grupy, reprodukcja obrazu „Wieża Babel” (Pieter Bruegel) lub prezentacja multimedialna (komputer, rzutnik), przygotowane ankiety, wydrukowane teksty tzw. dylematów moralnych, cztery modele wież dla grup, cztery różnie zapakowane prezenty dla grup (elegancki prezent, list w butelce, zwój, list), około 30 karteczek z prawami człowieka.

Plan lekcji:
WSTĘP

1. Powitanie uczniów.
2. Podzielenie klasy na cztery grupy. Grupy są wyznaczone przez losowanie kartoników z państwami, miastami, rzekami, religiami Europy. Uczniowie są proszeni o wyjście z ławek i samodzielne odnalezienie swojej grupy. Następnie każda grupa jest proszona o wybranie swojego przedstawiciela oraz wybranie nazwy związanej z rodzajem kartoników.
3. Pogadanka mająca na celu skojarzenie rozgardiaszu, bałaganu, który panował, kiedy uczniowie próbowali odnaleźć swoje grupy z zamieszaniem w wieży Babel (kiedy ludzie zaczęli mówić różnymi językami).

Przekazywane treści:
Wieża Babel jako symbol zamieszania, niemożność współpracy i realizacji wspólnych celów.

Metody:
Pogadanka wstępna, losowanie, praca w grupach.

Pomoce dydaktyczne:
Kartoniki do losowania, cztery kartony na wpisanie nazwy grupy.

Czas:
Ok. 8 minut

ROZWINIĘCIE

1. Prezentacja reprodukcji obrazu Pietera Bruegela „Wieża Babel”. Można przytoczyć historię z Biblii (Rdz 11,1-9). Pogadanka na ten temat, dyskusja, próba odpowiedzi na pytania: Dlaczego ludzie budowali wieżę? Dlaczego ten projekt nie powstał? Jakie spotkały ich konsekwencje? O czym stanowi język, w którym mówimy? Co mogło wydarzyć się później?
2. Zadania do wykonania w grupach – przewidziana jest dyskusja w grupie nad uzupełnieniem zdań, a następnie przedstawiciel uzupełnia i prezentuje na forum klasy:
   
   a. „Sytuacja budowniczych wieży Babel może przypominać współczesne społeczeństwo europejskie, dlatego że… Mogę podać z własnych doświadczeń podobne przykłady, kiedy ludzie nie potrafią się porozumieć… Można podać kilka powodów takiego wzajemnego niezrozumienia”.
   b. Pani Stasia ma 73 lata, wraca z zakupów na placu targowym. Jest zmęczona, a przed nią jeszcze długa droga do domu. Ale w tramwaju, do którego wsiadła, jest więcej ludzi starszych, więc nie ma pretensji, że nikt jej nie ustępuje miejsca. Jednak jedno miejsce zajmuje młody chłopak, który jej nie dostrzega, bo interesują go widoki za oknem. Pani Stasia postanawia po prostu podejść i zapytać, czy byłby tak uprzejmy i ustąpił jej miejsca. On patrzy na nią przez chwilę i siedzi dalej. Starsza Pani nie wie, że to Anglik, który w ogóle jej nie rozumie...
   Dopisz zakończenie tej historii: co pani Stasia myśli sobie o młodym człowieku, a co on może sądzić o niej? Jak zachowają się inni pasażerowie? Jakie można wyciągnąć wnioski z tego nieporozumienia?

   Aneta właśnie skończyła studia i zaczyna szukać pracy, na razie w Polsce. Ma nadzieję, że dyplom i znajomość dwóch języków obcych pozwoli jej znaleźć coś ciekawego i dobrze płatnego. Właśnie przyszła na rozmowę we włoskiej firmie otwierającej swoją filię w jednym z polskich miast. Rozmowa miała się rozpocząć o 10.00 rano, Aneta czeka jednak 25 minut przed siedzibą nowo powstającej firmy (wszystko jest zamknięte), jest już dość poirytowana i traci ochotę na jakąkolwiek rozmowę, kiedy w końcu pojawia się Paolo, dyrektor firmy, wraz ze swoim asystentem. Wyglądają na wesołych, powoli otwierają biuro…
   Dopisz zakończenie tej historii: czy Włosi przeproszą Anetę za spóźnienie? Co dziewczyna myśli o całej sytuacji? Jak się zachowa? Co o zwyczajach Polaków powinni wiedzieć Włosi, otwierając w Polsce firmę?

   Wojtek jedzie na wymianę do Niemiec, przez dwa tygodnie będzie mieszkał u niemieckiej rodziny, co powinno przyczynić się do poprawy jego znajomości języka niemieckiego. Cieszy się również z tego powodu, gdyż będzie to jego pierwszy wyjazd za granicę. Do Wojtka przyjechała tymczasem babcia, która jednak nie podziela entuzjazmu wnuka na wizytę w Niemczech. Babcia jako jedyna ze swojego rodzeństwa przeżyła wojnę, Niemców zna od jak najgorszej strony i nie rozumie, dlaczego Wojtek musi akurat jechać do Niemiec…
   Dopisz zakończenie tej historii: co Wojtek odpowie babci na jej niezadowolenie? Czy babcia może jeszcze jakoś zmienić swoje nastawienie do Niemców? Co musiałoby się wydarzyć, aby tak się stało?

   Bartek jest na trzecim roku studiów, właśnie udało mu się dostać na roczne stypendium w Kopenhadze. Mieszka w akademiku wraz z dwoma duńskimi kolegami z grupy, przygotowują się do pierwszych egzaminów. Bartek miał w zwyczaju przygotowywać przed sesją mini ściągi ze wzorami i najistotniejszymi definicjami, nawet z nich nie korzysta, ale czuje się bezpieczniej, gdy je ma ze sobą. Również w Danii próbuje w taki sposób upewnić się, że jest dobrze przygotowany. Christan, duński kolega Bartka, ze zdumieniem dostrzega na jego biurku małą ściągę. Mówi do niego, że ściąganie jest oszustwem i ostrzega, że jeśli Bartek natychmiast nie zniszczy ściągi, to będzie musiał zgłosić to profesorowi wykładającemu ten przedmiot.
   Dopisz zakończenie tej historii: jak będzie tłumaczył się Bartek? Dlaczego Chrystian zareagował tak gwałtownie? Czy naprawdę mógłby „nakablować” na kolegę? Co ze ściągą zrobi Bartek?

   Pogadanka podsumowująca ćwiczenie. Czym jest stereotyp? Jaką może pełnić rolę w relacjach międzyludzkich? Czy można ufać pierwszemu wrażeniu? Dlaczego należy poznawać zwyczaje i kulturę innych narodów?

   c. Każda z grup otrzymuje wyciętą wieżę, która pokryta jest fragmentami mapy Europy. Uczniowie proszeni są o krótką dyskusję w grupach moderowaną przez przedstawiciela na temat wartości, praw, które byłyby wspólne wszystkim krajom Europy. Chodzi o te wartości, które są ponad różnorodnością kultury, języka, a które umożliwią wzajemną współpracę i efektywne realizowanie wspólnych celów, a o których zapomnieli budowniczowie wieży Babel. Jednym słowem uczniowie stają przed zadaniem zbudowania „wieży wartości”, które mogłyby być uznane przez ludzi różnych narodowości. Wpisują wybrane wartości na modelu wieży, rozpoczynając od góry od najważniejszych. Następnie przedstawiciel lub wskazana przez niego osoba prezentuje na forum klasy wyniki pracy, które nauczyciel krótko podsumowuje.
   d. W zależności od liczby jednostek lekcyjnych poświęconych na realizację tego tematu podczas pracy w grupach można dołączyć jeszcze jedno zadanie – ankietę do samodzielnego rozwiązania, która ma za cel ukazać, jakie stereotypy w nas funkcjonują.

Przekazywane treści:
Język, kultura, wspólna historia należą do podstawowych wyznaczników naszej tożsamości. Etnocentryzm jest stawianiem własnego narodu lub grupy etnicznej w centrum zainteresowania i wywyższanie go ponad inne, co może prowadzić do nacjonalizmu. Oznacza również afirmacyjny stosunek do własnej kultury przy jednoczesnej deprecjacji innych kultur. Ogromną rolę w naszym nastawieniu do innych narodowości są stereotypy, które mogą być krzywdzące i ukazywać niepełny obraz danego społeczeństwa. Istotną kwestią przed wyjazdem za granicę jest podjęcie wysiłku dowiadywania się jak najwięcej o zwyczajach i kulturze danego kraju. Bycie człowiekiem i wynikające z tego faktu prawa są fundamentem współpracy i realizacji wspólnych celów. W kontaktach międzyludzkich należy prawa te twórczo interpretować, nie ograniczając się jedynie do ich literalnego rozumienia.

Metody:
Praca z obrazem, pogadanka, dyskusja, burza mózgów, praca w grupach, niedokończone zdania, dylemat moralny, ranking, ankieta.

Pomoce dydaktyczne:
Reprodukcja obrazu „Wieża Babel” lub prezentacja multimedialna (komputer, rzutnik), przygotowane karteczki ze zdaniami do uzupełnienia, 4 kartki z dylematami moralnymi dla grup, 4 modele wyciętych z kartonu wież pokrytych mapą Europy, 4 czarne markery, około 30 ankiet do wypełnienia (opcjonalnie).

Czas:
Ok. 7 minut na pracę z obrazem i uzupełnienie zdania,
Ok. 15 minut na rozwiązanie dylematów moralnych i prezentację wyników pracy na forum klasy,
Ok. 7 minut na uzupełnienie wieży wartości i praw,
Łącznie: około 30 minut

ZAKOŃCZENIE

1. Każda z grup otrzymuje na zakończenie lekcji prezent inaczej zapakowany, ale o tej samej zawartości – karteczki z prawami człowieka (tyle egzemplarzy, ilu uczniów jest w grupie). Metodą pogadanki nauczyciel inicjuje wnioski: bycie człowiekiem pociąga za sobą powszechne, niezbywalne i nienaruszalne prawa: prawo do godności, prawo do życia, prawo do wolności osobistej, prawo do własności, prawo do wolności sumienia, religii, poglądów. Jednocześnie z praw tych wypływają obowiązki do przestrzegania ich w stosunku do innych ludzi. Są to wartości niezależne od narodowości, zwyczajów, kultury – niezależnie, w jaki sposób prezent został zapakowany, w środku znajdowało się to samo.
2. Uczniowie siadają w swoich ławkach, proszeni są o zanotowanie tematu lekcji oraz zapisanie krótkiej notatki, podyktowanej przez nauczyciela. Treść notatki: Współczesną Europę można porównać do biblijnej wieży Babel – taka sama różnorodność języków i kultur, jak również problemy z komunikacją interpersonalną i współpracą. Co zrobić, by współczesne społeczeństwa europejskie nie skończyły tak tragicznie, jak budowniczowie starożytnej budowli? Należy odnaleźć wspólny, bezwzględnie przestrzegany fundament, a stanowią go prawa człowieka – bezwzględne wartości.

   Uczniowie wklejają również karteczki z prawami człowieka, do których (wyliczając w punktach) dopisują prawa, wartości, które ustalili podczas pracy w grupach. Chodzi tu o interioryzację praw i twórcze ich rozwinięcie na zasady bardziej szczegółowe w odniesieniu do relacji między ludźmi różnych narodowości i kultur.

3. Ważne jest, by nauczyciel metodą rewizji życia podsumował całą lekcję.
   - Jak jest? – Przykłady, które wymienili na początku uczniowie, różnorodność narodowości i kultur, stereotypy, uleganie etnocentryzmowi i pierwszemu wrażeniu.
   - Jak być powinno? – Traktowanie różnorodności kulturowej jako bogactwa, otwartość na innych, wiedza o zwyczajach i kulturze innych narodowości, każdy człowiek traktowany jest jako osoba, która ma swoje niezniszczalne prawa.
   - Co zrobić, aby było lepiej? – Praca nad sobą (uczeń już ją zaczął, wykonując zadania w grupach), obalać stereotypy, tworzyć wokół siebie pozytywne relacje międzyludzkie (rodzina, koleżeństwo), propagować idee godności i równości wszystkich ludzi, być wrażliwym na łamanie praw człowieka.

Przekazywane treści:
Sam fakt bycia człowiekiem stanowi o posiadaniu niezniszczalnych praw. Stoją one ponad przynależnością narodową i kulturową. Przestrzeganie ich i respektowanie stanowi konieczny fundament dialogu i współpracy międzynarodowej na szczeblu lokalnym (np. wymiany szkolne, stypendia studenckie, wyjazdy zagraniczne) i państwowym (np. spotkania i szczyty międzynarodowe, realizacja wspólnej polityki gospodarczej, integracja europejska).

Metody:
Pokaz, notatka, pogadanka podsumowująca, rewizja życia.

Czas:
Ok. 8 minut

Wskazówki metodyczne:
Scenariusz lekcji został napisany z myślą o zrealizowaniu go w klasach gimnazjalnych, aczkolwiek może być również wykorzystany w liceum. Celowo zrezygnowano z podającego toku prowadzenia lekcji na rzecz problemowego i praktycznego, by zaangażować w lekcję uczniów, sprowokować ich do myślenia w kontekście wspólnej Europy i ukazać im ich osobisty wkład i odpowiedzialność w kształt współczesnego społeczeństwa. Służą temu polecane metody, jak i środki dydaktyczne, z których jedynie pogadanki noszą znamiona podania pewnych informacji. Jest ich stosunkowo dużo, by lekcja była prowadzona w sposób interesujący i dynamiczny. Losowanie (dzięki któremu tworzą się grupy) pozwala już na początku „ożywić” uczniów, „wyrwać” ich z ławek, w których i tak spędzają większość szkolnego czasu. Praca z obrazem jest elementem wprowadzenia elementów sztuki do lekcji, uczy twórczego interpretowania malarstwa, wycisza klasę. Główna metoda – praca w grupach, daje możliwość kontaktów miedzy uczniami, którzy może na ogół nie pracują razem lub nawet za bardzo się nie znają. Poza tym metoda ta umożliwia swobodne wypowiedzenie swoich myśli najpierw w grupie, a następnie wzajemne skonfrontowanie różnych stanowisk na forum klasy.

Metody:
Niedokończone zdania, dylemat moralny pobudzają uczniów do zajęcia określonego stanowiska w sytuacji konfliktu, uruchamiają wyobraźnię, pozwalają na twórcze zastosowanie symbolu w myśleniu powszechnym. Zastosowanie metody rankingu wprowadza w lekcję elementy wychowania do wartości. Uczeń stwarzając w grupie swój własny ranking wartości, efektywniej je interioryzuje, ale jednocześnie uczy się iść na pewien kompromis (bo ranking powinien odzwierciedlać poglądy całej grupy).
Pokaz (prezenty) pozwala na ukazanie związku praw z czymś przyjemnym i dobrym, co człowiek dostaje, ponadto jest elementem zaskoczenia i niespodzianki.
Pogadanka podsumowująca oparta na aktywizującej metodzie rewizji życia pozwala wychwycić praktyczny wymiar przeprowadzonej lekcji i jednocześnie ukazuje jej twórcze rozwinięcie w pracy nad sobą.

Źródła:

Ankieta:
Przy każdym zdaniu napisz odpowiedź: „Tak”, „Nie” lub „Nie wiem”.

1. Mężczyzna powinien zarabiać na dom.
2. Chorzy na AIDS muszą mieszkać w izolacji.
3. Cyganie to złodzieje.
4. Rudzi są fałszywi.
5. Nauczyciele nie lubią uczniów.
6. Mało jest wybitnych kobiet.
7. Polski nie stać na ułatwienia architektoniczne dla ludzi na wózkach.
8. Uczniowie z klasy integracyjnej są gorsi.
9. Grubi są leniwi, ale pogodni.
10. Uczniowie nie lubią nauczycieli.
11. Mężczyźni dużo lepiej prowadzą samochód.
12. Chorzy na AIDS są sami sobie winni.
13. Anglicy są flegmatyczni.
14. Łysi, umięśnieni młodzi ludzie to brutale.
15. Rodzice nie rozumieją swoich dzieci.
16. Kobiety nie nadają się do polityki.
17. Chorych psychicznie nigdy nie wolno wypuszczać ze szpitala.
18. Większość Polaków to pijacy.
19. Murzyni są gorsi.
20. Dawniej młodzież była lepsza.
21. Najważniejszą rolą w życiu kobiety jest rola matki.
22. Narkomanów i alkoholików nie warto leczyć.
23. Amerykanie to „duże dzieci”.
24. Wszyscy na starość dziecinnieją.
25. Tylko szczupłe dziewczyny są atrakcyjne.

Europa bez granic – moja postawa w wielokulturowym społeczeństwie

Autorki scenariusza: Anna Branas, Barbara Koszyk, nauczycielki Gimnazjum w Uściu Gorlickim

Czas trwania:
60 minut

Cele zajęć:

• Po zakończeniu lekcji uczniowie powinni:
• wiedzieć, jakie są prawa przysługujące współczesnemu człowiekowi,
• rozumieć, że prawa człowieka dotyczą każdego z nas,
• umieć wyjaśnić pojęcia: tolerancja, dyskryminacja,
• znać, interpretować, porównywać dokumenty związane z prawami człowieka, takie jak: Konstytucja RP, Karta praw podstawowych Unii Europejskiej,
• potrafić ocenić zachowanie ludzi kwalifikujące się jako tolerancyjne lub nietolerancyjne,
• rozumieć znaczenie dobrze pojętej tolerancji jako cechy koniecznej dla
• społeczeństwa demokratycznego,
• starać się postępować zgodnie z zasadami tolerancji, a także odnosić się z szacunkiem do ludzi myślących lub wyglądających inaczej.

Metody pracy:
Metoda niedokończonych zdań, praca w grupach, drama, praca z tekstem źródłowym.

Środki dydaktyczne:
Duże arkusze papieru, karteczki samoprzylepne, kolorowe pisaki, fragmenty dokumentów: Konstytucja RP, Karta praw podstawowych UE, rozsypanka wyrazowa, foliogramy, grafoskop.

Uzasadnienie wyboru metod pracy i środków dydaktycznych
W scenariuszu znalazły się głównie metody aktywizujące, aby uczniowie czynnie uczestniczyli w zajęciach. Chcemy, aby uczniowie mogli wyrazić swoje opinie i skonfrontować je z tym, co mówią prowadzący, jak również poprzez pracę w małych grupach zapoznać się z opiniami rówieśników. Zajęcia może prowadzić dwóch nauczycieli.

Tok lekcji:
[Miejsca dla uczniów są ustawione w kręgu albo w podkowę.]

1. Przywitanie i wprowadzenie do zajęć.
2. Ćwiczenie 1 – „Niedokończone zdania”. Nauczyciel dzieli klasę na dwie grupy i rozdaje karteczki, na których każdy uczeń będzie miał za zadanie napisać zakończenie zdania odzwierciedlającego życiowe sytuacje.
   I grupa – „Jestem tolerancyjny, gdy…
   II grupa – „Nie jestem tolerancyjny, gdy…
   Po zakończeniu ćwiczenia uczniowie na dużych, wcześniej przygotowanych arkuszach przyklejają i odczytują swoje wypowiedzi. Prowadzący podsumowuję tę część pracy uczniów w zależności od najczęściej powtarzających się sformułowań i wyraża swoją opinię.
3. Podział klasy na 5-osobowe grupy.
4. Ćwiczenie 2 – Przedstawienie sytuacji, w których przestrzegane i łamane są prawa człowieka.
   Każda z grup otrzymuje na kartce jedno, wybrane prawo człowieka. Zadaniem grup jest przedstawienie za pomocą pantomimy sytuacji łamania lub przestrzegania praw człowieka.
   Grupa I – prawo do własności,
   Grupa II – prawo do życia,
   Grupa III – prawo do niedyskryminacji,
   Grupa IV – prawo do zawarcia małżeństwa,
   Grupa V – integracja osób niepełnosprawnych.
   [Grupy I -III przedstawiają łamanie praw człowieka, grupy IV-V przestrzeganie praw.]
   Grupy kolejno prezentuję scenki. Uczniowie z pozostałych grup starają się odgadnąć, które prawa zostały przedstawione przez poszczególne zespoły. Nauczyciel komentuje krótko pracę uczniów, a następnie przechodzi do prezentacji pojęć.
5. Przedstawienie encyklopedycznych definicji pojęć (foliogram) – tolerancja, dyskryminacja. Porównanie ich z rozumowaniem uczniów. Nauczyciel prosi uczniów o wyrażenie swoich odczuć podczas przygotowywania i prezentowania scenek.
6. Ćwiczenie 3 – Tworzenie katalogu zasad obowiązujących w państwach tworzonych przez uczniów.
   Nauczyciel przedstawia uczniom następującą sytuację:
   Wyobraźcie sobie, że zasiedliliście wyspę i społeczność wybrała was, abyście stworzyli katalog podstawowych praw obowiązujących na wyspie. Waszej grupie zostało wyznaczone zadanie: ustalenie pięciu podstawowych praw, które regulowałyby życie na wyspie. Pamiętajcie jednak, że nie wiecie, jaką pozycję społeczną będziecie tam zajmowali. Na koniec nadajcie swojemu państwu nazwę

   Prowadzący informuje, że rezultaty pracy zostaną przedstawione na forum klasy i wspólnie omówione. Grupy po uzgodnieniach zapisują na kartkach nazwę państwa i pięć praw, które będą podstawą funkcjonowania nowo powstałego państwa. Reprezentant każdej grupy przedstawia i omawia na forum klasy prawa swojego państwa. Prowadzący porównuje rezultaty.

7. Porównanie katalogów praw stworzonych przez uczniów z wybranymi dokumentami: Konstytucja RP, Karta praw podstawowych Unii Europejskiej. Prowadzący zajęcia podsumowuje pracę uczniów i zaznacza, że część stworzonych przez nich praw została już zawarta w obowiązujących dokumentach Konstytucji RP i Karcie praw podstawowych UE. Następnie rozdaje uczniom skrócone wersje w/w dokumentów i wyświetla foliogramy z dokumentami. Uczniowie z pomocą prowadzącego zajęcia porównują prawa obowiązujące w ich państwach z prawami zawartymi w w/w dokumentach. Podsumowując pracę uczniów, nauczyciel podkreśla, że w związku z wejściem Polski do UE i strefy Schengen wszyscy będziemy mieć coraz częstszy kontakt z osobami różnych narodowości i kultur.
8. Podsumowanie zajęć. Ćwiczenie 4 – „Rozsypanka wyrazowa”. Uczniowie otrzymują w kopertach rozsypankę wyrazową. Ich zadaniem jest ułożenie hasła. Nauczyciel na zakończenie prosi uczniów o wypowiedzenie się, czy zgadzają się z myślą przewodnią hasła.

najbliższym praw swoim krzywdzonych może kto w obronie Obrońcą człowieka występuje w każdy osób być otoczeniu.

Hasło: Obrońcą praw człowieka może być każdy, kto występuje w obronie osób, krzywdzonych w swoim najbliższym otoczeniu.

Świat bez granic? Problemy przekraczania barier wielokulturowych

Autor scenariusza: Edyta Franczak, studentka Instytutu Politologii Akademii Pedagogicznej w Krakowie

Cele:

Po zajęciach uczniowie powinni:

Metody i techniki:
Wykład konwersatoryjny, dyskusja, praca z materiałami w grupach.

Tok zajęć:

1. Przywitanie, sprawdzenie listy obecności.
2. Zapoznanie uczniów z tematem lekcji.
3. Zapytanie uczniów, czym jest według nich „bariera”, „kultura” i co może oznaczać bariera wielokulturowa.
4. Wygłoszenie krótkiego wstępu dotyczącego zjawiska wielokulturowości. Co kryje się pod tym pojęciem?
5. Zadanie pytania, jakie uczniowie znają kultury, mniejszości narodowe w Polsce.
6. Podzielenie uczniów na pięć grup. Rozdanie materiałów (składających się z czterech segmentów: nazwa kultury, jej cechy oraz kraj bądź region, z którym jest kojarzona, obrazek przedstawiający przedstawiciela danej kultury) zawierających informacje na temat czterech rożnych kultur np. arabska, żydowska, romska i hinduska. Zadaniem uczniów jest dopasowanie trzech cech danej kultury do jej nazwy, kraju lub regionu, skąd się wywodzi oraz obrazka. Grupę, która najszybciej i prawidłowo wykona zadanie, można uhonorować plusami.
7. Zapoznanie uczniów z pojęciem mniejszości narodowej i etnicznej. Wskazanie na różnice.
8. Zapoznanie uczniów z prawami mniejszości w Polsce.
9. Kolejnym etapem jest dyskusja. Nauczyciel zadaje pytania: Czym jest tolerancja? Czy Polska jest krajem tolerancyjnym? Czym jest stereotyp? Jakie uczniowie znają stereotypy? Jakie konsekwencje i zaburzenie w komunikacji myślenie stereotypowe może powodować? Czym jest rasizm, szowinizm, Ksenofobia? Nauczyciel systematyzuje odpowiedzi uczniów. Uczniowie zapisują definicje.
10. Nauczyciel dzieli klasy według rzędów. Każdy z nich dostaje zadanie, aby pomyśleć, jakie prawa powinny przysługiwać człowiekowi niezależnie od koloru skóry, wymania, kraju pochodzenia itp.
11. Następnym zadaniem jest przeczytanie informacji z podręcznika na temat następujących aktów prawnych:
    
    - Powszechna deklaracja praw człowieka (1948 r.),
    - Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych (1966 r.),
    - Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych (1966 r.),
    - Europejska konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (1950 r.).

    Ważne, by każdy rząd otrzymał inne akt do analizy. Nauczyciel wskazuje grupom, na co szczególnie powinny zwrócić uwagę. Następnie wybrane przez nauczyciela osoby z grupy prezentują zebrane informacje. Przedstawiają je na forum klasy. Pozostali uczniowie sporządzają notatki.

12. Pod koniec lekcji nauczyciel sprawdza, czy uczniowie przyswoili tematykę zajęć, ważne terminy. Mówi, jak ważne jest, by umieć żyć w społeczeństwie wielokulturowym. Zadaje uczniom pytania do przemyślenia, czy ich dotychczasowa postawa była postawa tolerancyjna, czy nie warto czegoś w niej zmienić?

Środki dydaktyczne:
Podręcznik, przygotowane materiały do pracy w grupach.